Antieke tegels met mythologische voorstellingen

                        Herders of mythologie?
Het blijkt dat in de serie herdertegels meerdere keren sprake is van een goed verborgen mythologische opzet door de ontwerpers van de tegelsponsen. Enkele voorstellingen doen vermoeden dat er meer mythologie getoond wordt dan op het eerste gezicht blijkt te zijn. De meeste attributen en soms zelfs de kleding op herdertegels zijn niet altijd voor een voor de hand liggende uitleg vatbaar en stemmen tot onderzoekend nadenken. Met:"Herder biedt herderinnetje bloemen aan" is soms de kous niet af. Enkele voorbeelden met mogelijk een mythische achtergrond wil ik u onderstaand laten zien zodat u mee kunt denken.
Helaas weten we de juiste uitleg in deze eeuw niet altijd meer te achterhalen uit een tijd dat de voorstelling wel gekend was.
(
Met dank aan een Amsterdamse tegelvriend).
                        
Kephalos en Procris.
Kephalos was de zoon van Herse en Hermes. Kephalos werd door de Griekse Godin Eos onder druk gezet om zijn vrouw Procris ontrouw te zijn, maar hij bleef haar trouw. Procris draagt op de tegel een kroontje en neemt een bloem aan van de geknielde Kephalos.

 




Tegel met de mythologische voorstelling van Kephalos en Procris.
Datering: midden 18e eeuw.



Herder schenkt een bloemenkrans.
Dat een bloemenkransje met het voorjaar te maken heeft ligt voor de hand, de mogelijke diepere betekenis kon wel eens verder gaan. 
18e eeuw.



Twee herders in opvallend mooie kleding, het 
lijkt of men op een galante manier elkaar het 
hof maakt. Dergelijke scŤnes komen ook op mythologische tegels voor in de kleding van 
die tijd. 18e eeuw.


Man met bladerkrans op het hoofd, het is 
een duidelijk symbool zoals men dat bij de 
oude Grieken en Romeinen had. 18e eeuw.


Nieuw: 6 april 2012


Tegel met vliegende engel.   De gevleugelde Faam 
blaast op haar twee bazuinen. 18e eeuw.

Nieuw: 6 april 2012

Tegel met een duivel met staart en vleugels.
17e eeuw.

Nieuw: 6 april 2012

Tegel met duiveltjes met horens en 
bokkenpoten. 18e eeuw.

Nieuw: 6 april 2012




Serie tegels met mythologische voorstellingen: Metamorfosen van Ovidius.  Rotterdam: 1725-1775.

 

Nieuw: 6 april 2012

Tegel met de godin Demeter van de oogst.
17e eeuw.

Demeter of Ceres

Demeter is in de Griekse mythologie de godin van de akkerbouw en de vruchtbaarheid. Bij de Romeinen werd ze Ceres genoemd. 

Haar geliefde dochter Persephone werd door Hades de god van de onderwereld met toestemming van de oppergod Zeus geschaakt. Met loshangend haar en blote voeten doolt Demeter rond om haar dochter te zoeken. Dan verneemt ze wat er gebeurd is en staakt uit boosheid en verdriet haar zegenrijk werk op aarde, zodat het zaad niet meer wilde ontkiemen en de mensen van honger zouden zijn omgekomen. Zeus bracht haar tot rede en stond toe dat Persephone van het voorjaar tot het najaar bij haar moeder zou doorbrengen en de overige tijd bij Hades in de onderwereld moest doorbrengen. Zo konden de mensen in het voorjaar en in de zomer zaaien en oogsten en lagen de akkers in het najaar en winter braak.

 


                                      Centaurs
In de mythologie bestaan verschillende soorten Centaurs. Het meest algemeen is het paard, ook op Nederlandse tegels staan ze afgebeeld.
Zie de tegel rechts en onder.
De Centaur heeft het bovenlichaam van een man, en ook de armen en het hoofd van een mens. De torso zit vast op het paardenlijf waar normaal de nek van het paard zou zitten. Centaurs waren woeste, onbehouwen wezens. Ze waren afstammelingen van Ixion. Ixion verwekte de eerste centaur Centaurus bij een wolk die er precies zo uit had gezien als de godin Hera. De Centauren woonden in de wouden rond de berg Pelion in ThessaliŽ. Zij raakten in conflict met hun buurvolk, de Lapithen, omdat zij geprobeerd hadden Lapithische vrouwen te roven. De strijd die toen uitbrak, heeft vele Centaurs het leven gekost.



Maar er zijn ook andere centaurs zoals o.a. de vissencentaurs. Deze tegels vallen eveneens onder de categorie  mythologische wezens, anders gezegd, die zouden we wel degelijk als Centaurs zeewezens kunnen worden aangeduid.  





Een mannelijke centaur houdt een kat omhoog. 
Datering: 2e helft 17e eeuw

Nieuw: 6 april 2012

Tegel met de voorstelling van een man en vrouw centaur.
Datering: midden 18e eeuw.




Tegel met de voorstelling van een man en vrouw centaur.
Datering: midden 18e eeuw. Tegel is gekapt.

Nieuw: 6 april 2012

Tegel met de voorstelling van een man en vrouw centaur.
Datering: midden 18e eeuw.

Nieuw: 6 april 2012

Tegel met de voorstelling van een man en vrouw centaur.
Datering: midden 18e eeuw.


                       Jupiter en Antiope
Alweer een nieuw gevonden mythologische tegel (met dank aan een Zeeuwse tegelvriend).  Een sater met bokkenpoten, hoorntjes en grote oren bezoekt Antiope, de dochter van de Thebaanse koning Nykteus. De sater is de god Jupiter (Zeus). Hij is getrouwd met de godin Juno, maar hij valt vaak voor andere vrouwen en kan, om hen te bezoeken, verschillende gedaanten aannemen. Hier blijft hij herkenbaar door zijn bliksemschicht  Amor, de liefdesgod. Deze komt achter het gordijn vandaan en pakt Antiope bij de tepel. Jupiter staat op het punt bij Antiope een tweeling te verwekken. De onschuldige Antiope zal daarvoor streng gestraft worden door haar familie. De tweeling wordt te vondeling gelegd en Antiope wordt de slavin van haar oom Lykos.



Schilderij van Hendrick Goltzius 1585-1617 (Frans Hals Museum)



Mangaan tegel met de voorstelling van Jupiter en Antiope.
Datering: midden 18e eeuw. Rechts de spons waaruit de afbeelding is geschilderd.



Spons met de mythologische voorstelling van Jupiter en Antiope
Datering: midden 18e eeuw (Gemeentearchief Rotterdam)


Gravure met de voorstelling van Jupiter en Antiope


  
De tegel geeft Antiope als herderin weer en Jupiter als Sater met een herdersstaf, die uitnodigend zijn hand uitsteekt. Antiope wil er niets van weten, draait haar hoofd om en maakt een afwerend gebaar. Het zal haar echter niet helpen, want Jupiter krijgt toch zijn zin. Datering tegel: 18e eeuw.

Nieuw: 6 april 2012

Tegel met Antiope en Jupiter als Sater
bij een waterfontein. 18e eeuw.


Apollo en Daphne

Apollo werd met de hulp van Amor verliefd op de nymf Daphne. Zij was een dochter van de riviergod Oeneus. Daphne had echter geen interesse in Apollo, maar ze werd door hem constant achtervolgd.  Zij smeekte haar vader om haar te redden en daarbij strekte ze haar haar armen omhoog. Om aan Apollo te ontsnappen veranderde zij  in een boom; met takken en spruiten uit haar armen. 

Nieuw: 6 april 2012

Mythologische voorstelling van Apollo en Daphne.
Datering: midden 18e eeuw


  
Mythologische voorstelling van Apollo en Daphne.
Datering: midden 18e eeuw

Nieuw: 6 april 2012

Mythologische voorstelling van Apollo en Daphne.
Datering: midden 18e eeuw

Nieuw: 6 april 2012

Mythologische voorstelling van Apollo en Daphne.
Datering: midden 18e eeuw

Nieuw: 6 april 2012

Mythologische voorstelling van Apollo en Daphne.
Datering: midden 19e eeuw


                  
Met dank voor het speurwerk door een Zeeuwse tegelvriend, die de afbeeldingen van de prenten en een aantal tegels 
beschikbaar heeft gesteld.



Mythologische voorstelling van Pan en Syrinx
Datering: eind 17e/begin 18e eeuw

             Pan en Syrinx
Pan, de God van het woud en herdersleven, was bepaald niet moeders mooiste. Geboren met de bovenkant van een mens, en de onderkant van een geit met bokkenpoten. Verder had hij twee hoorns en werd vaak afgebeeld als demon. Ook had Pan een puntkin, gerimpeld gelaat en een zwaar behaard lichaam. In de Middeleeuwen vond men hem zo lelijk, dat de duivel op hem gebaseerd is. Ondanks zijn uiterlijk had Pan een zeer actief seksleven. Pan was vaak te vinden bij koele bronnen en schaduwrijke bossen. Hij beleefde veel avontuurtjes, vaak met bosnimfen en herdersjongens. Pan zag het wel zitten met alle nimfen, alleen was er een klein probleempje, de meeste nimfen zagen het niet zitten met Pan. 

Pan raakte verliefd op de mooie nymph Syrinx en ging haar achterna. Zij vluchtte en bij de rivier de Ladon smeekte zij de waternymphen haar onvindbaar te maken. Net voordat Pan haar wilde grijpen veranderde zij in riet en hij greep mis. Van het riet maakte hij een fluit, een panfluit






                                                           Daedalus en Icarus
Deadalus en Icarus werden op Kreta gevangen gehouden door koning Minos. Daedalus bedenkt een manier om te ontsnappen. Hij bouwt vleugels van een houten raamwerk, veren en was. Omdat de was niet mag smelten, waarschuwt Daedalus Icarus om niet te dicht bij de zon te vliegen. In zijn enthousiasme wordt Icarus echter roekeloos; hij vliegt te hoog zodat de was alsnog smelt.Vervolgens stort hij neer in zee en verdrinkt.


         
Mythologische voorstelling van Deadalus en Icarus
Datering: 2e helft 17e eeuw



Op de drie 17e eeuwse tegels zijn te zien Daedalus, die met zelfgemaakte vleugels van het eiland Kreta vluchtte.



Vroege prent van Daedalus met zijn zoon Icarus die naar beneden valt omdat de hars op zijn vleugels smolt vanwege de hitte van de zon.

Daedalus staat op deze prent afgebeeld met vleugels die aan zijn armen zijn bevestigd. 

Op de bovenstaande 17e eeuwse tegel staat Daedalus echter afgebeeld met vleugels aan zijn rug.

 

Prent van Frans Huys (overleden ca. 1562) , naar een schilderij van Pieter Bruegel. 

Copie uit het boek Zeilschepen, waarin vermeld  prenten van Nederlandse meesters van de zestiende tot de negentiende eeuw (Irene de Groot en Robert Vorstman , Zutphen 1980) 

Rechtsboven in de prent  is te zien Daedalus met gespreide armen en Icarus die naar beneden valt.


     
Mythologische voorstelling van Icarus die naar beneden stort.
Datering: midden 17e eeuw

Ook de zoon van Daedalus, Icarus genaamd, staat afgebeeld op een 17e eeuwse tegel. Icarus stortte neer in zee, omdat de was waarmee zijn vleugels waren aangehecht ging smelten, omdat hij te dicht bij de zon vloog.



Nog een vroege 16e eeuwse prent, waarop Daedalus en zijn zoon Icarus staan afgebeeld.


                                     Aktaion en Artemis
Artemis is de godin van de jacht en ook godin van de maan. Maar Artemis is tevens de godin voor de barende vrouw, hoewel zijzelf altijd maagd is gebleven. Geboren als de dochter van Zeus en Leto en de tweelingzuster van Apollo. Zij werd  geboren op Delos. Artemis was een van de maagdelijke godinnen die nooit een minnaar had gehad, dus ook geen kinderen. Haar vader had haar toestemming gegeven om uit vrije wil maagd te blijven. Zij was zeer kuis. Haar maagdelijkheid verlangde ze ook van haar metgezellen. Artemis vertoefde vaak onder de Nimfen.


Mythologische voorstelling van Aktaion en Artemis
Datering: ca. 1700


Nieuw: 7 april 2012

Mythologische voorstelling van Aktaion en Artemis
maar nu in paars uitgevoerd.
Datering: ca. 1700

Nieuw: 7 april 2012

Mythologische voorstelling van Aktaion en Artemis
Datering: ca. 1700


Mythologische voorstelling van Aktaion en Artemis
Datering: ca. 1700


Op alle vijf tegels  is te zien dat Artemis aan het baden is met een paar nimfen. Aktaion zag  Artemis naakt baden. Daar werd ze zo woedend over dat ze Aktaion veranderde in een hert. 
Vervolgens  joeg joeg ze zijn eigen honden op hem af die hem toen verscheurden. Hierna begonnen de honden  klagelijk te huilen omdat ze hun baasje misten. 



Schilderij met de voorstelling van Artemis badend met nimfen

Nieuw: 7 april 2012
  
Tegels met mythologische voorstelling van Aktaion en Artemis
Datering: ca. 1700

Aktaion was een jager die wel 50 jachthonden bezat. Hij was de zoon van Aristaeus en afkomstig uit BoeotiŽ. Aktaion was dorstig en wilde drinken uit het stroompje dat door een dal stroomde. Daar zag hij de godin van de jacht Artemis. Samen met een paar nimfen was zij naakt aan het baden in de bron waaruit het riviertje ontsproot. Vertoornd over het feit dat Aktaion haar bespiedde veranderde Artemis hem in een hert. Terwijl de arme jager zich realiseerde wat er met hem was gebeurd merkten zijn jachthonden hem op. Ze herkenden hun meester niet meer en gingen hem achterna. Aktaion sloeg op de vlucht maar werd alras ingehaald en verscheurd. Op zoek naar hem belandden ze uiteindelijk in het hol van de goede centaur Chiron,  die Aktaion de kunst van het jagen bijgebracht had. Deze bezat een zelfgemaakte beeltenis van Aktaion die de honden troost schonk.


                              De hoorn van overvloed
Het latijnse woord voor hoorn van overvloed is cornu (hoorn) en copia (voorraad)) wat dan in het Nederlands op de Hoorn des Overvloeds uitkomt. Dit legendarische voorwerp, dat (zoals de naam suggereert) overvloed schonk, stamt oorspronkelijk uit de Griekse Mythologie.  
Volgens de mythe is de Cornucopia de hoorn van de geit Amelthea , die Zeus  zoogde op Kreta. Als dank zette Zeus haar aan de hemel als een sterrenbeeld, en haar hoorn schonk de houder ervan alles wat hij of zij begeerde. De Romeinen  associeerden vooral hun godin Fortuna met de Hoorn des Overvloeds, maar ook de godin van de hoop, Spes,  werd afgebeeld met de Cornucopia.

Verder is de hoorn-van-overvloed ook een trechtervormige paddestoel. Hij is bijzonder smakelijk en kan klaargemaakt worden zoals cantharellen. In de herfst zijn ze vers te koop, in de overige seizoenen kunt u ze gedroogd kopen.


Haardsteen met voorstelling van de hoorn van Overvloed. Datering: ca. 1700



Mythologische voorstelling van De hoorn van overvloed
Datering: 18e eeuw



De hier naast staande tegel betreft een vrouw die een hoorn vasthoudt, welke is gevuld met bloemen. 

Volgens de mythologie brak Zeus een hoorn af van de geit 'Amalthea' als dank voor het voedsel dat hij van haar kreeg tijdens zijn jeugd. 

Uit de hoorn ontspruiten welig bloeiende gewassen en bloemen.

startpagina

vertellingen antieke tegels fotoboek antieke tegels vertellingen kleipijpen fotoboek kleipijpen auteur