Ooievaars en reigers op tegels

Op antieke wandtegels komen nog al eens reigerachtige vogelvoorstellingen voor waarvan je niet met zekerheid kan zeggen of het om een reiger gaat dan wel om een ooievaar.  Een hulpmiddel om er achter te komen om welke voorstelling het gaat kunnen oude gravures zijn. 


   
Kwadraattegel met een reiger en slang in de snavel. Omstreeks 1600



Reiger met een kuif en slang in snavel. Hoekvulling spinnetje. 
Omstreeks 1700

Het is bekend dat veel voorstellingen op de tegels geschilderd zijn naar 16e eeuwse en 17e eeuwse gravures. In het boekje Dieren op tegels geschreven door Jan Pluis e.a. staan talloze afbeeldingen van gravures afgebeeld welke als voorbeeld hebben gediend voor tegelschilders. Gravures van o.a Nicolaes de Bruyn en Adriaen Collaert zijn veel gebruikt als voorbeeld om vogels en zoogdieren op tegels te schilderen. Van Adriaen Collaert zijn gravures bekend van zowel ooievaar en reiger (hieronder afgebeeld).


      
Diverse voorstellingen op 17e eeuwse tegels zijn door tegelschilders ontleend aan 
gravures van Adriaen Collaert (eind 16e eeuw). Op beide afbeeldingen, een ooievaar links, en een reiger rechts 
ontbreekt een slang in de snavel.

Tegels met reigers en/of ooievaars erop worden regelmatig afgebeeld met iets in de snavel. Dat blijkt niet om een worm of een paling te gaan, maar om een slang. De ooievaar staat vanuit de oudheid bekend als de vijand van de slang. Maar slangen kunnen ook symbolisch vergeleken worden met grillige, slechte gedachten of onberekenbare mensen. De ooievaar rekent met de slang af, doorboort ze met zijn snavel, terwijl de rechtschapen mens onzuivere gedachten van zich af zet. Dat dit gedrag de mens erg heeft aangesproken blijkt wel uit het stadswapen van Den Haag waarin ook een ooievaar is opgenomen met slang in de snavel.


De ooievaar staat verder bekend als heilbrenger. Ze brengen welvaart, geluk en een lang leven. Hij werd ook als een heilig dier beschouwd. Het huis waar hij op nestelt wordt beschermd tegen blikseminslag en brand.



Ooievaar
Datering: ca. 1900
Afgebeeld zonder slang in de snavel


Ooievaar
Productie: Het Tegelhuis 
Alphen a/d Rijn
Datering: ca. 1920


ooievaar ca. 1900



De ooievaar doet het in Nederland weer redelijk goed en dat is met name  te danken 
aan het succes van herintroductieprojecten.

 

Nieuw 7 augustus 2011

Kwadraattegel met een ooievaar. Het lijkt 
wel een zadelbekooievaar. Begin 17e eeuw

Nieuw 7 augustus 2011

Tegel met een ooievaar met slang in snavel.
Bijzonder hoekmotief. 1e helft 17e eeuw.

   
Nieuw 7 augustus 2011

Kwadraattegel met een ooievaar dan 
wel reiger. Begin 17e eeuw     

 


 

Ooievaars zijn zeer honkvast. Ze komen ieder jaar terug op hetzelfde nest. Broedplaatsen worden door volgende generaties ook weer bewoond. Een beroemd nest is dat van de stad Oudewater. Het nest is al eeuwen aanwezig, hetgeen blijkt uit een schilderij van Dirck Stoop, dat de brand van Oudewater in 1575 voorstelt, die is veroorzaakt bij de inname van de stad door de Spanjaarden. Op het vijf meter brede schilderij, dat in de trouwzaal van het Gemeentehuis hangt, is een ooievaarsnest te zien op exact dezelfde plek waar het nu nog te zien is
Onderstaande tegels van ooievaars/reigers met en zonder slang in de snavel. Het blijft een moeilijke zaak om voor iedere voorstelling op een tegel precies te bepalen of het om een reiger dan wel ooievaar gaat. Daar komt ook nog bij dat niet alle  tegelschilders evenveel gevoel hadden voor het weergeven van details. Een detail als een slang in de snavel werd soms wel toegepast maar bleef soms ook achterwege.

Nieuw 7 augustus 2011

Cirkeltegel met een ooievaar met slang 
in snavel. 17e eeuw.

Nieuw 7 augustus 2011

Wan li tegel met reiger dan wel ooievaar.
17e eeuw.     

   Nieuw 7 augustus 2011

Tegel met een reiger. Rotterdam.
Naar de gravure van Collaert. 17e eeuw.

Nieuw 7 augustus 2011

Tegel met ooievaar  met slang in snavel
Midden 17e eeuw.

Nieuw 7 augustus 2011

Tegel met ooievaar dan wel een reiger.
Gouda DE SWAEN. 1e helft 17e eeuw.     

   Nieuw 7 augustus 2011

Tegel met een reiger met kuif..
17e eeuw.

Nieuw 7 augustus 2011

Wan li tegel met ooievaar dan wel reiger?
Midden 17e eeuw.

Nieuw 7 augustus 2011

Tegel met een ooievaar met slang in snavel.
Omstreeks 1700.     

   

Het zou hier om baltsende ooievaars moeten 
gaan gezien de slangen in de snavels. 
Toch doen beide vogels meer 
reigerachtig aan. Omstreeks 1700.    
 

Nieuw 7 augustus 2011

Tegel met ooievaar.
17e eeuw.

Nieuw 7 augustus 2011

Tegel met ooievaar met slang in snavel.
Midden 17e eeuw.

   Nieuw 7 augustus 2011

Tegel met een snavelklepperende 
ooievaar. 17e eeuw.

Cirkeltegel met ooievaar met slang in snavel>
17e eeuw.

Nieuw 7 augustus 2011

Tegel met een ooievaar met slang in 
snavel. 17e eeuw.

Nieuw 7 augustus 2011

Tegel met een reiger met kuif.
2e helft 17e eeuw.     

   Nieuw 7 augustus 2011

Tegel met ooievaar dan wel een reiger.
1e helft 17e eeuw     



Ooievaar of reiger?
Midden 17e eeuw.


Tegel met een ooievaar met slang in snavel.
17e eeuw.     

   

Tegel met een ooievaar.
17e eeuw.     

Nieuw 7 augustus 2011

Tegel met een ooievaar met slang in snavel.
17e eeuw.     


   


Tegel met reiger met kuif. Omstreeks 1700.


    
Tegel met reiger met kuif en slang in snavel.
Omstreeks 1700.

   
Tegel met reiger met kuif. Omstreeks 1700.


Tegel met een reiger met jong?
Omstreeks 1700.       

Nieuw 7 augustus 2011

Tegel met een reiger.
20e eeuw.


Tegel met een ooievaar met slang in snavel.
1e kwart 20 eeuw.       

 

Vanuit de mythologie staat de ooievaar bekend als de bode van de wolkengodin die in het vroege voorjaar de lente aankondigt. Tegelijk beschouwden onze Germaanse voorouders de bliksem als een snelle vogel die het bliksemvuur naar de aarde bracht meestal samen met kinderzielen. Het bliksemvuur zou ontstaan doordat de dondergod zijn staf in een gouden zonnerad ronddraaide, waarna de bliksemstraal die daardoor ontstond dan door een vogel, een ooievaar, naar de aarde werd gebracht. Het wagenwiel, waar zoveel ooievaars op nestelen, is het symbool van het gouden zonnerad. Tevens dacht men, dat kinderzielen bij de geboorte van een kind ook door een ooievaar op aarde werd gebracht net als de bliksem. Op die manier is de sage ontstaan dat ooievaars de brenger van kinderen zijn.



Uitsnede van een gravure van een ooievaar met een 
(gevederde) slangachtige in de snavel

 

Nieuw 7 augustus 2011
      

Drie verschillende cloisonnétegels van de Porseleine Fles Delft en Westraven te Utrecht. 20e eeuw.

startpagina

vertellingen antieke tegels fotoboek antieke tegels vertellingen kleipijpen fotoboek kleipijpen auteur