Bijzonderheden over het productieproces van 17e eeuwse tegels

Het vervaardigen van  17e eeuwse tegels was allemaal niet  zo eenvoudig. Allereerst moest de klei die men als grondstof gebruikte om een tegel te maken zo'n samenstelling hebben,  dat er niet te veel krimp optrad tijdens het 1e bakproces. Ook moest voorkomen worden, dat  tinglazuur en verfsoorten die men gebruikte om een afbeelding op de tegel te brengen, tijdens het 2e bakproces zou gaan vloeien. Het was dus een absolute voorwaarde om de oven niet te heet op te stoken, zeker niet tijdens het 2e bakproces,  want boven een bepaalde temperatuur (die lag zo ongeveer tussen de 850 en 950 graden) begon de glazuur en verf op de tegels te vloeien. En als de oven echt te warm werd,  versinterde de oppervlaktelaag van de tegel, of tegels  begonnen aan elkaar te koeken.  In onze tijd hebben we  thermostaten, zodat we een oven exact kunnen instellen, maar in de 17e eeuw ging dat nog heel anders. Men stookte op het gevoel en vanuit ervaring. De oven werd opgestookt met takkenbossen en turf. Het bakproces duurde meer dan een dag en vooral bij het benaderen van de gewenste temperatuur spande het erom. Dat het nogal eens fout ging getuigen de grote hoeveelheden 17e eeuws aardewerk- en tegelafval, die bij en rond Gouda in graslandpolders zijn gestort en zo af en toe tijdens graafwerkzaamheden worden gevonden.



Vier zeer fraaie puntgave Goudse bloemtegels uit de 1e helft van de 17e eeuw: productie Het Goudse bedrijf de Swaen.
De tegels zijn van een en hetzelfde baksel. Aan de licht geribbelde glazuurstructuur op de tegels is  te zien dat de temperatuur in de oven tijdens het  bakproces iets te hoog is opgelopen. Met als gevolg dat de oppervlakteglazuur licht is gaan vloeien. Als de temperatuur nog verder was opgelopen zouden de kleuren en omlijningen ook zijn gaan vloeien. Bij het grondje van de tegel rechtsonder, van de tulptegel is dat al een klein beetje gebeurd. In Gouda zijn op tal van plaatsen gevloeide gekleurde Goudse tegels in huizen aangetroffen, die gewoon tussen heldere tegels aan de muur waren geplaatst. Gevloeide exemplaren werden wellicht als 2e keuzesoort verkocht.  Het kan ook zijn, dat dit soort tegels door de werknemers naar huis werden meegenomen om ze daar te plaatsen aan de muur.

                          

Een 4-tal gevloeide Goudse tegels, die op verschillende plaatsen in de Goudse binnenstad zijn gevonden. De mate van gevloeid zijn varieert van licht gevloeid tot zo erg gevloeid dat de voorstelling slechts met moeite is te herkennen. Vrijwel alle gevloeide tegels waren oorspronkelijk aan de muur geplaatst, ook de zwaar gevloeide exemplaren. Opvallend is, dat het voorkomen van gevloeide tegels voornamelijk wordt aangetroffen in de wat kleinere huizen in het oude stadscentrum van Gouda, waar vroeger diverse arbeiders woonden, die in de aardewerkindustrie werkten o.a bij de Swaen.



Gekleurde fruitschaal, 1e helft 17e eeuw 
met wan li hoekvulling

 

Wilt U meer meer foto's zien van de specifieke 17e eeuwse Goudse tegels met voorstellingen van  vogels, bloemen en insecten    klik hier 

 

De rand aan de linkerkant van deze tegel lijkt een restauratie te hebben, maar dat is niet het geval.
Er zijn twee mogelijkheden. Het kan zijn dat het hier gaat om een verdikking door een laagje klei, die is ontstaan als gevolg van slordigheid tijdens het maken van de kleitegel. Misschien heeft men de rand daarna nog wel bewust aangeplet om er toch nog maar een fatsoenlijke tegel van te maken. Na het eerste drogingproces is de tegel gewoon gebakken. Vervolgens gekwaart (geglazuurd) en beschilderd, ook de hoekvulling in het gedeelte waar een verdikking zit. De tegel is na het 2e bakproces ondanks de afwijking de verkoop in gegaan, want de tegel heeft aan de muur gezeten. 

Een tweede mogelijkheid is, dat de temperatuur van de oven tijdens het 2e bakproces zo ver was opgelopen, dat een van kleirolletjes, die men soms tussen tegels zette om ze extra steun te geven,  aan de tegel is vastgebakken. In dat geval is de aanvullende beschildering van het blauw op het kleirolletje in de linker bovenhoek  recent aangebracht. 

Tegels met een driestip als hoekvulling zijn veelvuldig in Gouda gemaakt door het 17e eeuwse bedrijf van Willem Verswaen.

De tegelschilder is bij deze tegel niet al te precies te werk gegaan bij het inschilderen van het groen, want een flink deel ervan is terecht gekomen buiten de blauwe omlijning.

Het kan zijn dat een leerling schilder de groene invulling heeft gedaan.

Het vervaardigen,schilderen en bakken van tegels in de 17e eeuw was stukwerk. Werknemers stonden onder grote druk om maar zo snel mogelijk te werken want de concurrentie was moordend. Een tegel kostte niet meer dan een paar cent. En die snelheid van werken ging nogal eens ten koste van de kwaliteit. 

startpagina

vertellingen kleipijpen fotoboek kleipijpen vertellingen antieke tegels fotoboek antieke tegels auteur