Leeuwen, panters en luipaarden op antieke tegels

Alweer een nieuw thema. Deze keer gaat het om een paar exotische grote roofdieren waarvan de leeuw procentueel het meest staat afgebeeld op tegels. Er kon een goede splitsing gemaakt worden tussen mannelijke leeuwen en leeuwinnen.

Een stuk moeilijker was het benoemen van tijgers, luipaarden, panters en jachtluipaarden. Tijgers lijken op 17e eeuwse tegels te ontbreken zeker als het specifieke verticale streeppatroon als kenmerk wordt aangehouden. Luipaarden en panters zijn als een categorie behandeld omdat het in feite om een en dezelfde soort gaat. De voorstelling op èèn tegel deed heel erg denken aan een jachtluipaard.

Het vaststellen van een diersoort op een tegel geeft uiteraard 100% zekerheid als de gravure/houtsnede beschikbaar is. Als die niet beschikbaar is speelt de kennis van de persoon die beoordeelt een belangrijke rol. Maar ook met die kennis kan men flink op het verkeerde been gezet worden als de  precisie waarmee de tegelschilder de voorstelling op een tegel heeft gebracht aan de slordige kant is geweest of dat een andere manier van invulling van kleuren een ander beeld geeft. Een mooi voorbeeld daarvan zijn de twee onderstaande tegels.

   
Links een tegel die door ons beoordeeld is als een leeuwin. Omdat het roofdier geen stippen heeft is zij ingedeeld 
bij de leeuwinnen. Maar dan loop je vervolgens tegen het volgende aan.
Dezelfde voorstelling op een 
kwadraattegel maar nu beoordeelt als panter-luipaard vanwege de  stippen op het lichaam. Datering: 1e helft 17e eeuw.

(Mannelijke) leeuwen op tegels



Cirkeltegel met een mannetjes leeuw. Omstreeks 1600



Cirkeltegel met een springende mannetjes leeuw. Omstreeks 1600



Cirkeltegel met een springende mannetjes leeuw. Omstreeks 1600



Cirkeltegel met een springende mannetjes leeuw. 1e helft 17e eeuw

 

Leuke, Luie & Linke Leeuwen…

Leeuwen komen op antieke tegels in een bescheiden regelmaat voor. Soms zittend afgebeeld, staand of springend. Maar ook panters en luipaarden laten zich op antieke tegels zien. Ze zijn een gewild onderdeel van menige tegelverzameling door hun straffe uitstraling en herkenbaarheid in vormgeving. Ze zijn er in kleur of in blauw. Opvallend genoeg ben ik ze in mijn onderzoek in enkel paars op 16e, 17e of 18e eeuwse tegels nog niet tegen gekomen. Misschien bestaan ze wel op een paars springertje, maar ook die zijn bij mij nog niet in beeld geweest. Latere (L)eeuwen weer wel, waarvan bijgaand twee gespiegelde paarse voorbeelden die meestal in het kader van een wapenafbeelding bedoeld en gedaan zijn. De leeuw is tot op de dag van vandaag vaak onderwerp van folklore en symboliek en heeft menig wapenschild, bannier en vlag in de wapens van verscheidene landen, streken, provincies en steden gesierd waaronder Nederland en België.

 


 
Mannetjes leeuw en kwadraattegel met een springende mannetjes leeuw.
Omstreeks 1600


   
Leeuwin en leeuwin op cirkeltegel. Omstreeks 1600.
Ook leeuwinnen staan regelmatig afgebeeld op tegels. 
De leeuwinnen zijn ondergebracht als aparte categorie.

 



Kwadraattegel met een springende leeuw. Omstreeks 1600


Kwadraattegel met een springende mannetjes leeuw.Omstreeks 1600


Kwadraattegel met een springende leeuw. Omstreeks 1600


Cirkeltegel met een springende mannelijke leeuw. Omstreeks 1600



Cirkeltegel met een leeuw met zijn poot op een wereldbol.
Omstreeks 1600



Kwadraattegel met een leeuw met zijn poot op een wereldbol.
Omstreeks 1600


Kwadraattegel met een nogal fantasieachtige dreigende leeuw.
 17e eeuw.



Kwadraattegel met een mannelijke leeuw. Omstreeks 1600



Randtegel met een mannelijke leeuw.
Omstreeks 1600. Coll: J. Holtkamp

Nieuw 29 september 2012

Randtegel met een mannelijke leeuw.
Omstreeks 1600. 

Nieuw 29 september 2012

Randtegel met een mannelijke leeuw.
Omstreeks 1600. 



Kwadraattegel met een leeuw als onderdeel van een zeewezen. Omstreeks 1600


Randtegel met een zittende leeuw en een jachthond. Omstreeks 1600

 

 


Kwadraattegel met een mannelijke leeuw. Omstreeks 1600


Wan Li tegel met een leeuwachtig zoogdier. 17e eeuw.



Tegel met springende mannelijke leeuw. 17e eeuw.


Wan Li tegel met een mannelijke leeuw. 17e eeuw.



Tegel met een springende mannelijke leeuw. 17e eeuw.



Tegel met een liggende mannelijke leeuw. 17e eeuw. Coll: J. Holtkamp

 


Tegel met een springende mannelijke leeuw. 17e eeuw.

Nieuw 29 september 2012

Tegel met een staande mannelijke leeuw. 17e eeuw.



Wan Li tegel met een springende mannelijke leeuw. 17e eeuw.



Balustertegel met een springende mannelijke leeuw. 17e eeuw.

 


Tegel met een springende mannelijke leeuw. 17e eeuw.



Baluster tegel met een leeuw. 
17e eeuw.



Tegel met een leeuw. 17e eeuw.



Tegel met een springende mannelijke leeuw. 17e eeuw.

 


Wan Li tegel met een springende mannelijke leeuw. 17e eeuw.



Wan Li tegel met een springende mannelijke leeuw. 17e eeuw.



Wan Li tegel met een mannelijke leeuw. 17e eeuw.



Tegel met een springende 
mannelijke leeuw. 17e eeuw.


Tegel met een leeuw. 17e eeuw.



Tegel met een liggende mannelijke leeuw. 17e eeuw.



Kandelabertegel met een mannelijke leeuw met poot op aardbol.
17e eeuw.


Tegel met een mannelijke leeuw. 
17e eeuw.


Wan Li tegel met een staande mannelijke leeuw. 17e eeuw.



Wan Li tegel met een springende mannelijke leeuw. 17e eeuw.



Wan Li tegel met een mannelijke leeuw. 17e eeuw.



Balustertegel met een fantasieachtige mannelijke leeuw waarvan de kop ook op een kat lijkt. 
17e eeuw.


Tegel met een staande mannelijke leeuw. De kop van achteren gezien. 
17e eeuw.



Tegel met een springende 
mannelijke leeuw. 17e eeuw.



Poorttegel met een mannelijke springende leeuw. 17e eeuw.



Wan Li tegel met een nogal fantasieachtige dreigende leeuw.
 17e eeuw.


Tegel met een springende leeuw en een engel met vlag. 17e eeuw.



Tegel met een zeewezen op een schelp voortgetrokken door een leeuw. 17e eeuw.



Tegel met een zeewezen als leeuw afgebeeld. 17e eeuw.



Tegel met een mannelijke leeuw.
 17e eeuw.


Balustertegel met een springende leeuw. 17e eeuw.



Tegel met een springende mannelijke leeuw. 17e eeuw.

Nieuw 29 september 2012

Tegel met een leeuw. 19e eeuw.
Friesland.

Nieuw 29 september 2012

Tegel met een mannelijke leeuw.
 17e eeuw. Gentse productie.

Nieuw 29 september 2012

Balustertegel met een leeuw. 17e eeuw.



Wan Li tegel met een mannelijke leeuw.  17e eeuw.



Tegel met een mannelijke leeuw en een eenhoorn. 17e eeuw.



Tegel met een mannelijke leeuw en een eenhoorn. 17e eeuw.



Bijbelse tegel. Simson vecht met leeuw. 18e eeuw.



Bijbelse tegel. Profeet van Juda door leeuw gedood. 18e eeuw.



Bijbelse tegel. Profeet van Juda door leeuw gedood. 18e eeuw.



Bijbelse tegel. Evangelist Marcus met leeuw als symbool. 18e eeuw.

 

Het Leeuwendeel…

In bepaalde delen van Afrika en in een klein stukje van India komt de leeuw nog voor. Vroeger was hij ook algemeen in het Midden-Oosten en in Zuidoost Europa. Het indrukwekkende mannetje met zijn lange manen laat het overdag afweten en soms ligt hij wel 20 uur per dag in de schaduw van een boom te luieren. De vrouwtjes doen ook hier het leeuwendeel bij de jacht vaak in de schemering voor de groep en het gezin en 81 % van al het voedsel is vaak gevangen door de vrouwtjes. De Afrikaanse leeuw wordt soms gesplitst in meerdere ondersoorten. Waarvan de Berberleeuw (Panthera leo leo) uit Marokko en Noord-Algerije en de Kaapse leeuw (Panthera leo melanochaita) uit Zuid Afrika worden geacht te zijn uitgestorven waarbij de mensen uit het oude Rome een fors handje hebben geholpen; uitgeroeid dus. De naam de “Koning der Dieren” geeft aan dat hij bovenaan de voedselketen staat. Toch is hij kwetsbaar, bijvoorbeeld bij het vangen van buffels die met hun grote horens in staat zijn om een leeuw te doden. Als leeuwen geen honger hebben gaan ze ook niet op jacht, ze leggen geen reserves aan. Elke groep leeuwen, meestal bestaande uit één of enkele mannetjes en soms wel 30 leeuwinnen al dan niet met welpjes, heeft zijn eigen territorium dat zelden van plaats veranderd en indien nodig fel verdedigd wordt tegen indringers.

 


Cirkeltegel met een zittende mannelijke leeuw. 
Omstreeks 1600



Kwadraattegel met een springende leeuw. Omstreeks 1600


Cirkeltegel met een springende mannelijke leeuw. Omstreeks 1600


Wan Li tegel met een mannelijke  leeuw. 
1e helft 17e eeuw.


Wan Li tegel met een mannelijke  leeuw. 
1e helft 17e eeuw.



Wan Li tegel met een springende mannelijke  leeuw. 1e helft 17e eeuw.


Wan Li tegel met een mannelijke  leeuw. 1e helft 17e eeuw.


Wan Li tegel met een mannelijke  leeuw. 
1e helft 17e eeuw.


Tegel met een springende mannelijke leeuw. 17e eeuw

 



Kwadraattegel met een leeuw.
Omstreeks 1920.



Tegel met een mannelijke leeuw kijkend naar een insect. Begin 20e eeuw.



Kwadraattegel met een leeuw.
Makkum Friesland. Omstreeks 1950

 

Hap-Hap…

De staartlengte van het mannetje is tussen de 60 en 100 cm en de schouderhoogte is 100 tot 128 cm. Het mannetje heeft een kop-romplengte van 172 tot 250 cm en een lichaamsgewicht van 150 tot 280 kg. Het kleinere vrouwtje heeft een kop-romplengte van 140-192 cm en een lichaamsgewicht van 100-182 kg. In het wild worden leeuwen ongeveer 10-14 jaar oud, in gevangenschap kan een leeuw zelfs ouder dan 20 jaar worden. Bij een aanval op een grotere prooi kan een leeuw snelheden bereiken van 60 km/u, maar de prooien zijn meestal sneller en een goede tactiek met meerdere leeuwen is daarom van levensbelang. Grotere prooidieren worden gewurgd, terwijl kleinere dieren worden gedood door te bijten in de kop, nek of borst. Hij of zij hebben naast het gebruik van hun scherpe klauwen daar 26 tanden voor ter beschikking. Bovenaan 6 snijtanden, 2 hoektanden, 2 voorkiezen en 4 kiezen. Onderaan idem met geen 4 maar 2 kiezen achter in de bek, meer dan genoeg voor een snelle -hap-hap- en de soort in stand te houden. De bijtkracht moet enorm zijn.

 

Na een draagtijd van honderd dagen worden twee tot zes jongen geboren op een schuilplaats tussen lang gras, in dicht struikgewas of tussen rotsen. De ogen gaan bij de welpen na drie tot elf dagen open en na een maand gaan ze zich meer bewegen en na twee maanden vergezellen ze de volwassen dieren tijdens de jacht, maar de zoogtijd is ongeveer acht maanden. Na één jaar krijgen ze hun blijvend gebit en kunnen ze zelf hun vlees fijnkauwen. Na 18 maanden zijn ze onafhankelijk en na vijf jaar volgroeid. Toch is de sterfte onder de welpen vrij groot, want als er sprake is na een fel gevecht van een nieuwe leider in de groep, zal deze eerst alle welpen die op dat moment leven, doden. Zo zorgt hij ervoor dat de vrouwtjes weer vruchtbaar worden die dat weer zijn zolang ze geen jongen hebben. De luide brul van het mannetje om contact te houden met andere groepsgenoten is wel tot op een afstand van acht km te horen, hij geeft zo zijn positie aan en mogelijk ook zijn status binnen de groep.

 

Leeuwinnen op tegels

Hoe moeilijk het benoemen kan zijn.

Tegel met een leeuwin. Omdat het roofdier geen stippen heeft is zij nu ingedeeld bij de leeuwinnen. Ter vergelijking: zie ook de kwadraattegel van een panter-luipaard met stippen op het lichaam.
1e helft 17e eeuw.



Kwadraattegel met een liggende leeuwin. 
Omstreeks 1600



Wan Li tegel met een springende leeuwin. 
1e helft 17e eeuw.



Haarlemse tegel met een springende leeuwin. 1e helft 17e eeuw.


Kwadraattegel met een  leeuwin met de poot op de wereldbol.  17e eeuw.


Kwadraattegel met een springende leeuwin. 17e eeuw.



Tegel met een leeuwin. 17e eeuw.



Tegel met een springende leeuwin. Rotterdam. 17e eeuw.



Wan Li tegel met een zittende leeuwin. 17e eeuw.


Wan Li tegel met een leeuwin. 
17e eeuw



Tegel met een leeuwin. 17e eeuw.



Balustertegel met een leeuwin. 
17e eeuw.




Tegel met een leeuwin. 
17e eeuw.



Kabeltegel met een leeuwin met de staart opgeheven. 17e eeuw.



Wan Li tegel met een leeuwin. 
17e eeuw.




Tegel met een leeuwin. 
17e eeuw.


Balustertegel met een leeuwin die ook wel wat van een kat wegheeft. 
17e eeuw.



Balustertegel met een leeuwin. 
17e eeuw.



Wan Li tegel met een leeuwin. 
17e eeuw.




Tegel met een leeuwin met halsband om. 17e eeuw.


Tegel met een leeuwin.17e eeuw.



Wan Li ttegel met een leeuwin. 
17e eeuw.

Nieuw 29 september 2012

Wan Li tegel met een leeuwin. 
17e eeuw.


Wan tegel met een leeuwin. 
17e eeuw.


Balustertegel met een leeuwin. 
17e eeuw.


Randtegel met springende leeuwin. 17e eeuw.

Nieuw 21 april 2013

Tegel met een springende leeuw met een menselijk gezicht.
17e eeuw.

Nieuw 21 april 2013

Tegel met een liggende leeuw met een menselijk gezicht.
17e eeuw. Coll: Tegel Museum Otterloo.

Nieuw 29 september 2012

Kwadraattegel met een springende leeuwin.
Omstreeks 1600

Nieuw 29 september 2012

Cirkeltegel met een springende leeuwin.
Omstreeks 1600

 

Leuren met lijdende leeuwen..

De Berberleeuw was het grootste leeuwenras met zijn 200 kilo en soms 3 meter lengte. Het mannetje had ongewoon grote, donkere manen. Het is de leeuw van de Romeinse arena’s. De Berberleeuw leefde in heel noordelijk Afrika van Marokko tot Egypte. Voor, tijdens en na keizer Nero hebben de Romeinen op een mensonterende wijze heel Noord Afrika leeggeroofd van de Berberleeuwen en andere inheemse soorten voor gevechten in het Colosseum. Olifanten, luipaarden, nijlpaarden, krokodillen, beren, giraffen, wilde stieren, apen, soms een lynx of neushoorn vielen ten prooi aan de lage en wrede sensatiezucht van de Romeinen. Het was de onbewuste mens op zijn slechts. Tijdens de openingsspelen van het Colosseum werden er op één dag 5000 dieren gedood waaronder vele leeuwen... Gedurende 7 eeuwen hadden prominenten in zowat heel het Romeinse rijk dieren nodig voor de spelen die ze wensten te geven. Wilde dieren waren een belangrijk handelsproduct en ze leden vreselijk tijdens het vangen in klopjachten, valkuilen en netten of met lasso’s en speren. De verwondingen, de transporten met de mishandelingen, ziekten, weinig of geen voedsel en water. Schipbreuken vonden plaats met speciaal daartoe ingerichte schepen met de verdrinkingsdood tot gevolg met de dieren in hun kratten gevangen. En dan nog het vervolg van hun verblijf en de latere afloop in de arena. Er was zoveel vraag naar wilde dieren dat in de 4e eeuw het nijlpaard uit Nubië verdwenen was, de leeuw in Mesopotamië uitgestorven en de olifant voorgoed weg uit Noord-Afrika. Allemaal opgejaagd, in kratten geduwd, en verscheept naar vele plaatsjes in het Romeinse rijk maar het “leeuwendeel” ging naar Rome. Maar ook over land in lange colonnes op zware wagens getrokken door runderen. De steden waar de konvooien met dieren langskwamen, moesten de dieren onderhouden zolang ze op hun grondgebied waren.

 

Vanaf de derde eeuw zorgde de economische crisis voor een tijdelijke overgang van roofdieren naar graseters: herten, wilde paarden, schapen, elanden, stieren, struisvogels, ezels, beren, gemzen. Maar gedood moest er worden, de lagere lustbeleving vierde hoogtij, de geestelijke trilling en morele evolutie stonden bijna stil, er zat geen schepping meer in! En dat nu was de reden dat er ergens juist in die tijd en omgeving een “Verlosser” moest komen… Zeer vele Christenen hebben hun leven in de arena beëindigd, verscheurd door wilde dieren. Toch kregen de Christenen vaak de keus: “verwerpt u uw geloof in die Christus…?” dan mocht men linksaf de vrijheid tegemoet… “Gelooft u in die Christus…?” dan moest met rechtsaf de arena in naar de leeuwen en dat waren er velen, want velen verloochenden zingend en wel Christus niet. Pas in de zesde eeuw werden gevechten van mens tegen dier verboden.

 

Op onze antieke tegels staan ook alle in dit artikel genoemde dieren afgebeeld. Maar vandaag stond de imposante Koning der Dieren Panthera Leo Leo even centraal. Overigens heeft hij in Europa pas in de loop der Middeleeuwen die rol overgenomen van de bruine beer, maar daarover later meer in een andere (tegel)vertelling.

 

Panters - luipaarden op tegels



panter (en) luipaard


Jachtluipaard



Kwadraattegel met een panter - luipaard. Omstreeks 1600.



Wan Li tegel met een panter - luipaard. 1e helft 17e eeuw.


Tegel met een nogal panterachtig
zoogdier.  1e helft 17e eeuw.


Wan Li tegel met een panter - luipaard met de poot op een wereldbol. 
1e helft 17e eeuw.



Tegel met een panter - luipaard. 
1e helft 17e eeuw.


Balustertegel met een dreigende panter - luipaard. 17e eeuw


Kwadraattegel met een springend (jacht)luipaard. Omstreeks 1600



Kandelabertegel met een panter - luipaard. 
17e eeuw.


Tegel met een panter - luipaard als zeewezen.
17e eeuw.

Nieuw 29 september 2012

Wan Li tegel met een panter - luipaard.
17e eeuw.

 

Tijgers op tegels

Opmerkelijk is het dat er geen (of in ieder geval heel weinig) 17e/18e eeuwse tegels bekend zijn waarop duidelijk tijgers staan afgebeeld. Naar mijn idee kan het bijna niet anders dat er op gravures tijgers zijn afgebeeld. Het kan zijn dat tegelschilders bij het schilderen de specifieke verticale strepen achterwege hebben gelaten zodat tijgers verworden zijn tot leeuwen en/of panters en luipaarden.



Tegeltableau met een tijger. 
Utrecht Omstreeks 1900-1920.
Naar een litho van Jos. Scholtz, Mainz.
Coll: Tegel Museum Otterloo.

startpagina

vertellingen antieke tegels fotoboek antieke tegels vertellingen kleipijpen fotoboek kleipijpen auteur