homepage

27 Januari 2014               Herders in brede zin op antieke tegels



Tegel met een herder met staf, schaap en geit.
18e eeuw

Herders op Tegels

Tegels met herders, net als bij de landschapjes een beetje ondergewaardeerde groep die wel degelijk uitnodigt om nader te bestuderen. Vaardigheid en schoonheid en niet in de laatste plaats regelmatig verrassende attributen laten ons zien dat we toch wel goed moeten kijken. Mythologische voorstellingen, allegorie en symbolen zijn soms bijna onopvallend op diverse herdertegels aangegeven. Herders met stralenkransen rond het hoofd, hoorentjes op het hoofd en in koningsmantel met staf zijn bekend. Merkwaardig genoeg is mij geen gekleurde kwadraat of cirkeltegel met de afbeelding van een duidelijke herder of herderin bekend van rond 1600. Wel kennen we uit die tijd afbeeldingen van soldaten, jagers, boeren, valkeniers en andere beroepen op de gekleurde kwadraat en cirkeltegels, u bekend.

De herder ontbrak, maar niet zijn dieren, de schapen, rammen, bokken en geiten en ook honden zijn er in prachtige gekleurde vroege uitvoeringen. Het is daarom dat wij deze herderserie met die tegels van rond 1600 als een aanloop starten. Want ze horen wel degelijk bij het onderwerp, ook al was de herder zelf op de tegels in nog geen velden of wegen te bekennen.

 

Schapen en geiten



Kwadraattegel met een schaap.
Omstreeks 1600.



Kwadraattegel met een schaap.
Omstreeks 1600.



Kwadraattegel met een schaap.
Omstreeks 1600.


Kwadraattegel met een schaap.
Omstreeks 1600.
Coll: Tegel Museum Otterlo



Kwadraattegel met een schaap.
Omstreeks 1600.
Coll: Tegel Museum Otterlo



Cirkeltegel met een schaap.
Omstreeks 1600.
Coll: Tegel Museum Otterlo


Cirkeltegel met een schaap.
Kleinformaat: 8,4 x 8,4 cm
Omstreeks 1600.


Cirkeltegel met een schaap.
Omstreeks 1600.



Kwadraattegel met een schaap.
Omstreeks 1600.



Kwadraattegel met een schaap.
Omstreeks 1600.


Kwadraattegel met een schaap.
Omstreeks 1600.


Cirkeltegel met een schaap.
Omstreeks 1600.
Coll: Tegel Museum Otterlo



Cirkeltegel met een schaap.
Omstreeks 1600.



Balustertegel met een schaap.
17e eeuw.
Coll: Tegel Museum Otterlo


Tegel met springende schaap.
17e eeuw.


Balustertegel met een schaap.
17e eeuw.
Coll: Tegel Museum Otterlo



Tegel met een schaap.
1e kwart 20e eeuw.
Westraven Utrecht.


Cirkeltegel met een schaap.
Nepper. Eind 20e eeuw.



Kwadraattegel met springende geit.
Omstreeks 1600.


Kwadraattegel met een geit.
Omstreeks 1600.


Kwadraattegel met een geit.
Omstreeks 1600.


Kwadraattegel met een geit.
Omstreeks 1600.



Tegel met springende geit.
1e helft 17e eeuw. Haarlem.
Coll: Tegel Museum Otterlo


Balustertegel met een geit.
17e eeuw.
Coll: Tegel Museum Otterlo


Cirkeltegel met een liggende geit.
Omstreeks 1600.
Coll: Tegel Museum Otterlo


Cirkeltegel met een liggende geit.
Kleinformaat: 9,2 x 9,2 cm.
Omstreeks 1600.
Coll: Tegel Museum Otterlo



Balustertegel met een geit.
17e eeuw.



Frankrijk. Schaap.
17e eeuw

Zie ook de pagina:
Tegels met geiten en bokken

 

De Ondergrond op de Voorgrond

De Nederlandse herdertegels zijn naar mijn smaak het mooiste uitgevoerd vergeleken met de herdertegels in de ons omringende landen; Engeland, Duitsland, België, Frankrijk, Denemarken. Zorgvuldig is de vlakverdeling voor een juist evenwicht op de tegels toegepast bij het maken van de sponsen. We zien soms de onderlijn of grondlijn van de ondergrond direct beginnen boven het hoekornament bijvoorbeeld een spinnetje. Meestal is er dan sprake van een grote boom die de bovenkant van de tegel haalt. Ook wordt er gewerkt op 1/3, of 2/3 hoogte of ergens daartussenin met de ondergrondlijn van de landschapdecoraties. Vele soorten herdertegels zijn in die ondergrondjes ook links en rechts aflopend beschilderd, boven en onder niet. Net als ook bij de zeewezens en schepen vaak het geval is. Andere soorten weer niet en hebben rondom wit. Daarnaast zijn er ook “openluchtjes” die als kenmerk hebben in het geheel aflopend beschilderd te zijn. Vaak zijn er 2 à 3 penseeldiktes gebruikt, iets wat hedendaagse schilders -en zeker vervalsers- niet meer doen waardoor een onacceptabele lompe uitvoering ontstaat.  Het is zaak om de juiste soorten op de wand te plaatsen voor een rustig en strak effect. Later bij vele herplaatsingen zijn juist de herdertegels verschillend door elkaar geplaatst waardoor een ‘lappendeken’ effect ontstond, wèl een met een antieke uitstraling. ‘Er staat toch immers een herder op de tegel’? Tegenwoordig is het zeer moeilijk om bij hergebruik tegels uit één baksel bij elkaar te verkrijgen. Des te rijker is het een originele schouwbetegeling uit één baksel te bewonderen en te koesteren.

 

Breien, Boek lezen & Blote Borsten

Pas in het begin van wat ik de ‘blauwe periode’ wil noemen, zeg maar eerste kwart 17e eeuw, kwamen de herders pas duidelijk in het (tegel)veld. Tot op de dag van vandaag worden herdertegels nog steeds gemaakt. In de 18e eeuw is de variatie het grootst in de uitvoeringen al dan niet in een kader geplaatst met vele verschillende hoeken. Zo zien we bij de gesprenkelde tegels soorten met uitgespaarde hartjes in de hoek met de punt naar binnen, of naar buiten wijzend. Blauw en paars en blauw met paars hadden de overhand en eind 18e, de hele 19e en 20e eeuw deden ook gekleurde herdertegels hun intrede. We zien dan soms hele grote figuren in galante houdingen. Over het algemeen zijn de schilderingen met herders van een vrij groot formaat vergeleken met andere soorten onderwerpen op tegels. Ook het Chinese herdertje ontbreekt niet. De erotische uitstraling op vele herdertegels samen met een herderinnetje laten zien dat er ook sprake is van ’sinnelijck vermaeck.’ Het modebeeld van die tijd liet toe dat ook het schapenhoeden met soms blote borsten heel normaal was. Tegenwoordig zou dat sexuele intimidatie op de werkvloer heten… Ook zien we breiende en boek lezende herderinnetjes. De tegelschilders hebben vele duizenden herdertegels, al dan niet vergezeld met hun trouwe honden bij elkaar gepenseeld in ons oer- Hollandse landschap. Getracht is de overbekende ‘slakkentegel’ te vermijden. Bijgaand wordt u een selectie van vele voorbeelden getoond waarbij ook wij soms het herderspoor dreigden bijster te raken. Maar dat lieten we niet toe, want “als de herder verdwaalt, dolen de schapen…”



Frankrijk. 18e eeuw


Frankrijk. 18e eeuw



Frankrijk. 18e eeuw



Frankrijk. 18e eeuw



Frankrijk. 18e eeuw


Frankrijk. 18e eeuw



Frankrijk. 18e eeuw


Frankrijk. 18e eeuw



Frankrijk. 18e eeuw


Frankrijk. 18e eeuw



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
17e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
19e eeuw.


19e eeuw.



18e eeuw.



Bijbels: Verkondiging aan herders.
18e eeuw.


Bijbels: De goede herder.
18e eeuw.


Bijbels: Aankondiging aan de herders. 18e eeuw.



17e eeuw. Museum Rotterdam


Bijbels: Scheiden bokken en schapen. 
18e eeuw.


Bijbels: De goede herder.
18e eeuw.


18e eeuw.

 

Galante Voorstellingen & het Aanbieden van Bloemen.

Wij hebben getracht de groep galante voorstellingen bij de pastorale afbeeldingen apart te belichten. Uiteraard lopen deze soorten dan bijna door elkaar heen met het aanbieden van een bloemenkrans. Toch zien we hier regelmatig dat er een enkele tulp wordt aangeboden of zelfs een enkel groen takje, maar ook een bosje bloemen wat zeker een symbolische voorstelling is van een liefdesuiting in het voorjaar. Ook zien we dat sommige herderinnetjes een mandje dragen met bloemen of misschien voedsel, wat ze aanbieden aan de herders. Een gezellige boel in het veld dus. Knielende herders, aanzoeken, of zelfs misschien ‘eenmalige verzoeken’ in het veld wat daartoe blijkbaar uitnodigt zijn schering en inslag. Ook muziek maken voor elkaar is een leuk gegeven. De serie met grote bomen op de herderstegels zijn zeer fraai. Galante voorstellingen, gezellig naast elkaar lopende paren. Maar ook vrijende paren, elkaar achterna zittende stellen. Of rustig zittend onder een prachtige spuitende fontein in het veld waaruit ook de schapen konden drinken behoren allen tot het plaatje van de meer dan leuke en vriendelijke herdertegels. Grappig is het op te letten hoe op de verschillende tegels de schapen en honden zijn geschilderd, mooi, artistiek, eenvoudig, of ludiek. Er is zelfs een tegel met op de achtergrond een parende bok als natuurgetrouw grapje van de schilders die zich vaak konden uitleven op het schilderen van de herdertegels. Overigens is het thema van herders en herderinnetjes in de schilderkunst in het begin van de zeventiende eeuw door de Caravaggisten, navolgers van de stijl van de Italiaanse kunstenaar Caravaggio, vanuit Italië naar Nederland gebracht. Deze stijl wordt gekenmerkt door dramatiek en clair obscure.


Coll: Tegel Museum Otterlo
Rotterdam. 1e kwart 19e eeuw.

 



18e eeuw.


18e eeuw.


18e eeuw.


18e eeuw.



18e eeuw.


18e eeuw.


18e eeuw.


18e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.


Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.


Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.


Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.


18e eeuw.


18e eeuw.


18e eeuw.



19e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.


18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.


18e eeuw.


18e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.


18e eeuw.


18e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.


18e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.


Makkum 1785.


18e eeuw.


18e eeuw.


19e eeuw.



18e eeuw.


18e eeuw.


18e eeuw.


18e eeuw.


18e eeuw.


18e eeuw.


18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.



18e eeuw.


18e eeuw.


Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.


18e eeuw.



18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.


Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.


Coll: Tegel Museum Otterlo
19e eeuw.


Coll: Tegel Museum Otterlo
19e eeuw.


Coll: Tegel Museum Otterlo
Utrecht. Midden 19e eeuw.



19e eeuw.


Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.



18e eeuw.


18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.



Herder als valkenier. 18e eeuw.


Herder als valkenier. 19e eeuw.



Herder als valkenier. 18e eeuw.



Herder als valkenier. 19e eeuw.

 


Tegel met herders met staf.
18e eeuw.

 

 


De Honden die de schaapherders 
momenteel gebruiken zijn voornamelijk 
Border Collies uit de herdershondenfamilie. Deze honden zijn als het ware voor dit werk geboren en vervullen hun taak met extreem grote passie. Men zegt wel: “Een border Collie 
kan het werk van zes mensen verzetten.” 
Ook de ‘Altdeutsche  Hütehunden’ worden gebruikt, deze honden zijn uitstekende ‘hoeders’ en erg goed in het lopen van zogenaamde ‘grenzen.’ Maar ook andere 
hondenrassen voeren dit werk met veel 
plezier uit.

De Slimme Staf & Stok van de Schaapherder

De kenmerkende staf van de herders is bijna op elke tegel afgebeeld. De herdersstaf, ook wel gewoon herdersstok genoemd had ook vroeger al een duidelijke functie. Aan de bovenkant van de stok zat een haak en aan de onderkant een schepje genaamd de “kluitschop.” Met de kluitschop schept de herder een kluit aarde en gooit dit naar het voorste schaap in de kudde om het dier aan te sporen om door te lopen. Ook te ver van de kudde afgedwaalde schapen kunnen met een welgemikte kluit weer tot de orde worden geroepen. 

Verder kan het schepje ook gebruikt worden om jonge scheuten tussen de heide weg te steken. De staf bezit een ronde kromming en daarmee kan de herder een schaap bij de poot of bij de hals vastpakken. Zo droegen de schaapherders in Engeland vooral een staf met een houten haak met zich mee. In het begin van de 17e eeuw wordt die staf voorzien van een metalen haak met een opgekruld uiteinde die we op de herdertegels vaak kunnen zien. De  Europese “kluitschop” was in Engeland niet of nauwelijks bekend. De herdersstaf met een loodrechte schop komt het meest voor. De combinatie van een schop met een vanghaak eraan gesmeed beschouwt men als een 19e eeuwse vinding.

             
Links een kluitschop en rechts een herdersfluitje.  

Met het herdersfluitje kan de herder verschillende fluitcommando’s geven aan zijn hond(en). Dit is erg handig, omdat de hond soms honderden meters wordt weggestuurd om de schapen te halen. Met zijn zeer goede gehoor, kan de hond dan toch door middel van fluitsignalen worden aangestuurd door de herder.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e/19e eeuw.


18e eeuw.


18e eeuw.


18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.


Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.


18e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.


18e eeuw.


18e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.


18e eeuw.


18e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.


18e eeuw.


19e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.


18e eeuw.



19e eeuw.



18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.



18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.


19e eeuw.



18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
19e eeuw.


Coll: Tegel Museum Otterlo
18e eeuw.



18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
19e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo
19e eeuw.


Chinese herder. 18e eeuw.

 







Het Aanbieden van een Bloemenkrans

Een bekende afbeelding op de herdertegels met een pastorale voorstelling is het aanbieden van een bloemenkrans. Een bloemenkrans is het symbool van oneindigheid. De eerste bloemen van de lente werden bij de herders gebruikt voor kransen in het haar. Soms zien we de herderin een krans vlechten en aan de herder aanbieden, maar zeker andersom. De bloemenkrans kan ook een symbool zijn van maagdelijkheid. Vrouwen droegen op hun huwelijksdag traditioneel een krans die ‘s avonds werd afgezet ten teken van het terstond te consumeren huwelijk. Maar ook de fluit, de trompet en soms andere muziekinstrumenten zijn vaste elementen in pastorale voorstellingen. Dus let u op, soms wordt op de tegels een krans omhooggehouden die geen bloemenkrans is maar door de tegelschilder is aangegeven als een cimbaal, een metalen ring met koperen belletjes.

Wij vonden het leuk ook een klein aantal engeltjes en zeewezens te laten zien die ook de hier besproken bloemenkrans hanteren wat wel degelijk aangeeft dat de bloemenkrans een langere geschiedenis heeft over een breed terrein. Het zijn altijd vrolijke tegels.

 


18e eeuw.



18e eeuw.


18e eeuw.


18e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.


18e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.


18e eeuw.


18e eeuw.



18e eeuw.



18e eeuw.


18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo.
18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo.
18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo.
18e eeuw.


Coll: Tegel Museum Otterlo.
18e eeuw.


18e eeuw.



18e eeuw.



Tegel met herder en parende bok.
18e eeuw.


18e eeuw.


Coll: Tegel Museum Otterlo.
18e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo.
18e eeuw.


18e eeuw.


18e eeuw.


17e eeuw.



17e eeuw.



17e eeuw.



17e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo.
17e eeuw. Haarlem.



Coll: Tegel Museum Otterlo.
17e eeuw.



Coll: Tegel Museum Otterlo.
17e eeuw.


17e eeuw.


17e eeuw. 



17e eeuw.



17e eeuw.


17e eeuw.


17e eeuw. 

 

Schaapherders & Subsidies

Bijna twintig van de ruim dertig schaapherders die Nederland nog telt, staan op het punt te stoppen, hun kudde in te krimpen en/of medewerkers te ontslaan wegens enorme bezuinigingen op natuurbeheer. De  schaapherders kregen tot nu toe een subsidie, een vergoeding van het rijk. Maar vanaf dit jaar zijn ze afhankelijk van provincies, gemeenten, stichtingen of instellingen als Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten, maar ook die Organisaties moeten fors bezuinigen. Naast de gesubsidieerde schaapskuddes kent Nederland ook nog een paar commerciële  herders. Deze schaapherders verhuren zich met kudde aan verschillende opdrachtgevers voor het begrazen van natuurgebieden, kalkgraslanden, bloemdijken, polders en kwelders, of bijvoorbeeld militaire oefenterreinen. Schaapherders roepen schertsend wel dat zij het oudste beroep van de wereld hebben. Vanaf het moment dat de eerste schapen waren gedomesticeerd, zo’n zevenduizend jaar geleden, moeten er mensen zijn geweest die deze dieren in de gaten hielden. Er is archeologisch bewijs dat er in Nederland tussen 3500 en 3000 jaar voor Christus, schapen werden gehouden. Maar geconcludeerd kan worden dat de huidige herders hun schaapjes bepaald niet op het droge hebben…

Het hedendaagse beroep van schaapherder en herderin, stelt hoge hoge eisen v.w.b het vakmanschap en wordt uitgevoerd door zeer gemotiveerde mensen met liefde voor hun werk. Begrijpelijk is dat ze momenteel wakker liggen vanuit de zorgen over hoe zij economisch gezien, rond moeten komen. Niet meer in slaap kunnen komen, ondanks de hele dag in het frisse veld. Moeten zij dan óók nog voor het slapen gaan wéér eerst schaapjes tellen…? Volhouden, jongens en meiden schaapherders!   

 Frits Lobel uit Amsterdam & Freek Mayenburg uit Gouda


Schaapherder met schapen en hond

homepage

nieuwste vertellingen fotoboek landschappen zoeken foto's zoeken op trefwoorden auteur
natuur & landschap Reeuwijkse Plassen weidevogels cultuurhistorie jeugdverhalen