SOLDATEN, RIDDERS EN RUITERS OP ANTIEKE TEGELS

Ridders, Ruiters & Rapalje

Soldaten op Tegels

Als een “Tegelvriend uit Amsterdam” is mij gevraagd iets over soldaten op tegels te schrijven en dat bevel opvolgend trek ik voor u deze keer -ook nu weer licht spiritueel getint- ten strijde. In de vroegste voor-Bijbelse tijdperken, Lemuria en Atlantis, was oorlog in de ons bekende vorm totaal onbekend. Pas in de veel latere tijd aan het begin van het Bijbelverhaal over Kaïn en Abel, zijn er daarna steeds opeenvolgende oorlogen geweest, zoals u weet. Overigens heeft de strijd tussen de twee personen Kaïn en Abel, nooit echt zo plaatsgevonden als het ons in de helaas verschreven Bijbel is overgedragen en dus ook zo op meerdere Bijbeltegels staat afgebeeld. De strijd tussen Kaïn en Abel stond in werkelijkheid symbool voor het voeren van een grote oorlog tussen twee volkeren.

   

Ridder te paard met een lans.
Haarlem. Ca. 1610



Tegel met hoornblazende man met speer.
1600 - 1640. Coll. J. Holtkamp.



Wan Li tegel met een soldaat met richtstok en musket in kleur. 1e helft 17e eeuw.

Op aarde willen wij nog steeds gelijk hebben en gelijk krijgen. Vele soldaten zetten zich wereldwijd in, hetzij in een verdedigende of in een helpende taak. Vaak een begin, een eerste stap, maar het is en blijft mensenwerk; want gewapende vrede is geen vrede. De wapenindustrie, dus de mensheid, is nog niet zover. De mensheid heeft nog niet ontdekt dat de oorlog die hij buiten zichzelf projecteert, in zichzelf plaatsvindt. Oorlog ontstaat in het individu, niet in het collectief. Oorlog en Vrede beginnen in hemzelf. Onderdrukking is er altijd al geweest, ook de Bijbel staat er vol van. Dat is ook goed te zien op veel antieke Bijbeltegels die daar verslag van doen. Of veldslagen op grote tegeltableaus, of gewoon Ridders, Ruiters & Rapalje op een enkele tegel. Politiek, macht, gebiedsuitbreiding, grondstoffen, kapitaal, maar zeker ook de vele vormen van religie zijn de hoofdoorzaken van vele misvattingen en daaruit voortvloeiende oorlogen gedaan in de factor angst. Zelfs om vrouwen zijn oorlogen gevoerd in het oude Griekenland en elders.

   

Noppenbord met ruiter te paard. 
Omstreeks 1600.


Detail tegeltableau met ridder te paard. 
Bodemvondst Amsterdam. 1608-1625


Wandbord met man met speer. 
Diameter 24,5 cm. 1610-1630.
Coll. Frans Halsmuseum.

 

HET 'MEDUSAHOOFD' OP TEGELS.
Een enkele keer zien we als zeldzaamheid op de tegels bij de ruiters die een schild dragen daarop een 'Medusahoofd' aangebracht. In de Griekse mythologie was Medusa een van de Gorgonen en een van de drie dochters van Phorcys en Ceto. Zij was als enige sterfelijk. Medusa was vroeger een mooie vrouw, maar is door een kwade tovenares in een monster veranderd, zij werd een gevleugeld monster met slangenhaar en ijzeren klauwen: wie ze aanzag, versteende ter plekke. Ze werd gedood door Perseus en haar afgehouwen hoofd werd door Athene op de aegis geplaatst. Een Medusahoofd is een afgrijselijk, schrikaanjagend hoofd. Haar angstaanjagende gelaat werd aangebracht op schilden van krijgers, stadsmuren en amuletten om wie het aanschouwde te laten veranderen in steen, of stokstijf van schrik te laten staan...

     
Tegel links 18e eeuw. Rechtertegel eind 19e eeuw

Groot formaat gekleurde tegels.
Met dubbele, of soms drie krijgslieden in een cirkel met kwartrozet in spaartechniek. 17,3 -5 x 17,3 -5 x 1,3 -6 cm. Rond 1590-1620. We treffen hier een prachtig overzicht aan van de militaire kleding, de wapenrusting en de handelingen van de soldaten en het hanteren van hun oorlogsmateriaal rond de roerige jaren 1600 aan. Op de tegel rechts afgebeeld is een soldaat te zien met op zijn schild de afbeelding van een “Medusahoofd,” Elders hier kunt u daar meer over lezen.



Groot formaat cirkeltegel met krijgslieden. Ca. 1600


         

       

      
Serie groot formaat cirkeltegels met dubbele krijgslieden. Rond 1600

 



Cirkeltegel met vaandeldrager/zwaaier. Rond 1600


Tegels met soldaten in cirkels.
Deze zeer fraaie series uit 1590-1620 met uiteenlopende voorstellingen van soldaten en hun handelingen zijn een lust voor het oog. Werkelijk prachtige tegels in kleur en tekening zijn hier te vinden ondanks het beperkte kleurenpalet van blauw, geel, oranje, groen en soms wat paars. Juist in deze serie komen die kleuren optimaal tot hun recht en is het verbazingwekkend te zien hoeveel variëteiten er in kleur en beeld gemaakt zijn.





            
                                                        Tegel hier boven: Coll. J. Holtkamp.
        

         
3x tegels Coll. J. Holtkamp.
           
Linker tegel: Coll. J. Holtkamp.
          

         

        

        

         

        
Tegel meest links: Coll. J. Holtkamp.
        
Serie cirkeltegels. Rond 1600. Tegel uiterst rechts: Coll. J. Holtkamp.

 

Tegels, Trommels & Trompetten – Hoornblazers, Hooivorken & Hellebaardiers.
Tegels met soldaten in blauw uitgevoerd komen het meeste voor, in paars al wat minder en nog minder de gekleurde soldaten in een kwadraat, een cirkel, of in een koord gevat. Dat u hier een flink aantal gekleurde soldaten op tegels aantreft, wil beslist niet zeggen dat die soort voor het oprapen ligt. Integendeel, vele gekleurde soldaten op tegels zijn al bij verzamelaars ingekwartierd. Er zijn ook gekleurde soldaten in blauwe omlijstingen met alle soorten hoekornamenten. We treffen de soldaten in allerlei handelingen aan, gevechten op zee, exercerend, schietend, zwaardvechtend, speerwerpend, boog en kruisboog hanterend, op trommels slaand, trompettend, hoornblazend, vaandelzwaaiend, fluitspelend, met een knots slaand en soms een hooivork hanterend. En dat laatste lijkt mij best een pijnlijke zaak, die niet met één pleistertje is te verhelpen… Rapalje, hollend met een vervaarlijk opgeheven hooivork, zijn volgens mij soldaten, want zo schep je geen hooi, stilstaand en een normale schepbeweging makend, zouden boeren kunnen zijn die ook op gekleurde cirkeltegels voorkomen. Officieren mooi te paard, of niet te paard, maar het voetvolk vormde de grote meerderheid, ook op onze antieke tegels met soldaten. In legers had men fluiten, trommels, trompetten en hoornblazers om de vijand te imponeren en om de zege te verkondigen. Maar werden ook gebruikt om strategische signalen af te geven van aanvallen of terugtrekken. De legermuzikanten stonden in hoog aanzien bij de machthebbers, omdat ze bij een zege er flink op los toeterden…


           
Soldaat met tweehandszwaard op de schouder 
in kwadraat. 13,5 x 13,5 x 1,3 cm. 1590-1620.

      

      

       



Serie kwadraattegels. Rond 1600


        

     
Serie cirkeltegels. Rond 1600. Tegel midden Coll. J. Holtkamp.

                     
Zeldzame tegel van een soldaat met knots en zwaard. 
Amsterdam 13,8 x 13,8 x1,5 cm. Ca 1590-1620

       

           
Tegel midden Coll. J. Holtkamp.
          

        
Overige typen tegels. 17e eeuw

 

Sjerpen, Sterren, & Strepen.
Op de tegels met soldaten is goed te zien aan de geschilderde kleding en uitrusting wat in die dagen gangbaar was. Duidelijk zien we het verschil in kleding en rangtekens van de officieren, onderofficieren en de soldaten. We zien een Franse soldaat, Oostenrijkers, Spaanse en Hollandse soldaten, een bescheiden aantal inlanders en ook Romeinse en Oosterse soldaten in een serie Saracenen. De uitrusting en kledingstukken, al dan niet met voetsporen achterop de laars tegen de flanken van het paard, zijn soms goed te zien. Overigens zijn de voeten bij soldaten op tegels meestal te klein weergegeven in verhouding met de rest. Ook de paarden laten soms met wapperende manen en staarten een mooie uitdossing van hun beschermende bekleding zien. En zeker niet te vergeten de fraaie vaandels doen het goed op de tegels met soldaten die zeer gewild en moeilijk te vinden zijn. Ja, je moet er soms zelf in een hinderlaag voor de etalage bij de antiquair gaan liggen en er voor knokken en financieel met scherp schieten om ze aan je verzameling te kunnen toevoegen.


               
Tegel rechts: Coll. J. Holtkamp.
            
2e helft 17e eeuw

 

Tegels in blauw of paars met soldaten.
De grootste groep soldaten zien we in een blauwe beschildering en iets minder en later in het paars. Vele uitvoeringen met bijna alle hoekornamenten –of zonder- komen we tegen. Ook gekleurde soldaten met een blauwe omlijsting bestaan. Lopend, marcherend, vechtend of vallend van het paard zijn ze afgebeeld. Aan de wapens en uitrusting kunnen we vaak zien tot welke groep ze zijn ingedeeld, piekeniers, musketiers of en tamboer en andere groepen. Vele tegels met het geweer over de schouder zijn gemaakt naar gravures van De Gheyn die de exercitiereglementen van Prins Maurits uitbeelden. Ze zijn moeilijk te determineren betreffende de plaats van herkomst. Toch is er soms sprake van een zekere herkenning in stijl en tekening, die aan een bepaalde stad of fabriek kan worden toegeschreven.

 

Soldaten
        
17e eeuw

           
17e eeuw
        
17e eeuw

     
Vrij onbekende en vroege uitvoering in blauw van drie hollende krijgers met knots en speer. 
Waarschijnlijk Haarlem ca. 1620 - 1630.

     
17e eeuw
     
17e eeuw
        
17e eeuw

        
   17e eeuw

     

     
Zes tegels met schietende soldaten (gekleurde rookpluimen). 17e eeuw

        
17e eeuw
     
Serie met gesteelde ossenkoppen in de hoeken, Rotterdam midden 17e eeuw

        

Balustertegel met soldaat. 17e eeuw


Graaf van Oranje -Nassau met Gulden Vlies. 
Blauw 13,2 x13,2 x 1,3 cm, mogelijk Middelburg rond 1650. 
Geen tweede exemplaar van bekend.

 

Tegeltableaus met soldaten en ruiters te paard
         
3 tableaus van 12 tegels met een ruiter onder een boog naar prenten van H. Goltzius. Midden 17e eeuw.

           
Links: Oostenrijks soldaat met oranje sjerp en geweerriem. Ca. 1775.
Rechts: Erfstadhouder Willem Hendrik Friso. Rond 1800

 

      Ruiters te paard
     

       
Ruitertegels. 17e/18e eeuw


Ruitertegels in paarse uitvoering. 18e eeuw
         
Ruitertegels in paarse uitvoering. 18e eeuw

      
Ruitertegels in blauwe uitvoering. 17e eeuw

   
Ruitertegels in blauwe uitvoering. 17e eeuw

Wilt U nog meer tegels met ruiters te paard zien klik op ruiters te paard

startpagina

vertellingen antieke tegels fotoboek antieke tegels vertellingen kleipijpen fotoboek kleipijpen auteur