1 oktober 2014         De voormalige polderboezem in de polder Stein zuidelijk 
van de spoorlijn Utrecht-Rotterdam/Den Haag

Een kleine tien jaar geleden alweer werd er door het toenmalige (demissionaire) kabinet een bedrag van 15 miljoen euro uitgetrokken om versneld een aantal molens in Nederland te restaureren, waaronder wind- en watermolens. Van de ongeveer 1000 molens die in Nederland nog aanwezig zijn (er hebben er in de afgelopen eeuwen ca.10.000 gestaan) is meer dan de helft in een achterstallige staat. Met name watermolens hebben verschillende  eeuwen een belangrijke rol gespeeld in het Groene Hart van West-Nederland bij het droog houden van al dat drassige veenweidegebied. Gesteld kan worden, dat die watermolens indirect hebben bijgedragen aan de groeiende agrarische (boeren)welvaart in dit gebied. Veel molens zijn in de loop der jaren verdwenen, waaronder ook de watermolens die ooit de polder Stein oostelijk van Gouda hebben bemalen. Daarvoor in de plaats kwam eerst stoombemaling en nog weer later dieselbemaling.

 






Met de hand ingekleurde kaart van het HOOGHEEMRAADSCHAP VAN RIJNLAND uit 1746 met de situatie van de polderboezem in het Land van Steyn. 

De kaart laat goed te zien dat er toen nog twee waterwipmolens aanwezig waren voor de bemaling van de boezem.

De kaart verraadt ook nog dat er langs de Hollandsche Yssel pal ten zuiden van de polderboezem een 'Steyns gerecht' heeft gelegen. Op die plaats heeft waarschijnlijk een galg gestaan waar misdadigers werden berecht.

 

Over de Geschiedenis van de polder Stein 
Het Land van Stein heeft ooit aan de Heer van Stein behoord. Een overeenkomst van 17 Januari 1478 wordt beschouwd als de stichtingsbrief van de polder "het Land van Stein". In die brief wordt ook gerept over het stichten en in stand houden van een watermolen met boezem. Al sinds 1478 is de polder Stein dus een bemalen polder. De watermolen stond ten zuiden van de huidige spoorlijn aan de westkant van de polder aan de Tiendweg. Het water werd uitgeslagen op een boezem die door een bekading was omgeven. Van daaruit werd het water door een uitwateringssluis (dijkheul) op de Hollandse IJssel geloosd. Door steeds verdere inklinking van de polder moest er op een gegeven moment bij de bestaande schepradmolen een 2e schepradmolen gebouwd worden vanwege problemen met de bemaling. Door de bouw van een 2e molen kon men het water uit de bergboezem op een kleinere voorboezem bij de IJsseldijk malen. Op die manier ontstond er een getrapte bemaling via de onder- en bovenschepradmolen, en kon het water probleemloos op de Hollandse IJssel worden geloosd. In 1883 werd de windbemaling vervangen door een stoomgemaal. De polder Stein heeft in tegenstelling tot vrijwel alle polders tussen de Oude Rijn en Hollandse Yssel, altijd zijn afwatering op de Hollandse IJssel gehad. 

 



Overzicht van de voormalige polderboezem in de Polder Stein bij Haastrecht, nu reservaat en in eigendom en beheer 
bij de Gemeente Gouda. In het voorjaar zijn de natte delen langs greppels van het hooilandperceel (maaitijd ruim na 15 juni) 
geelgekleurd van de dotterbloemen. Foto: 5 februari 2007.

Het bloemrijke hooiland van de voormalige boezem gefotografeerd begin december 2011. Op de geplagde voorgrond 
heeft zich inmiddels een goed ontwikkelde smalle strook rietland gevormd.

 

                            Jeugdherinnering boezemland in de polder Stein
Vroeger had elk poldertje een eigen waterschap. Zo ook de polder Stein bij Haastrecht.  Aan de westkant van de polder Stein ligt een oude boezem waar vroeger twee waterwipmolens hebben gestaan die de polder Stein bemaalden. Dat gebeurt nu met een dieselgemaal. De boezem was in die tijd eigendom van het Waterschap Stein. De ingelanden van de polder pachtten het grasland van de voormalige boezem en de boer waar ik regelmatig op het erf kwam had het stuk boezemland een aantal jaren in pacht wat nu eigendom is van de Gemeente Gouda. Ik heb op het boezemland regelmatig meegeholpen bij de hooibouw. Na het maaien van het gras werden de slootkanten eerst in handwerk met de rijf geschoond. Plekken die moeilijk toegankelijk waren voor de machine werden handmatig opgeschud zodat het gewas beter droogde. 
De rustperioden die zo af en toe werden genomen waren uiterst aangenaam want dan werd er lekkere zoete ranja gedronken die was aangelengd met (leiding)water. In die tijd dronken we als we dorst hadden nog uit sommige sloten. Dan kon toen nog want het water in veel sloten was glashelder vol met waterplanten, vissen en andere waterbeestjes. Vlak achter de boerderijen dronken we niet meer uit de sloot want daar was het water ook toen al aan de troebele kant. Om het ranja koel te houden legden we de flessen in de sloot. Als het gewas voldoende gedroogd was werd het in lange rijen gewierst en daarna op hooiruiters of hoopjes gezet om nog verder af te drogen. Als het voldoende was gedroogd werd het met gebruikmaking van de hooivork op wagens geladen. Het boezemland was in die tijd een prachtig bloemrijk hooiland, weinig bemest,  met voor mij als herkenbare zeldzame plantensoorten wilde kievitsbloemen en gulden boterbloemen. Die zijn inmiddels verdwenen, maar het is nog steeds een heel mooi stukje reservaat. Omdat het vrij vochtig is komen er nog behoorlijk wat dotterbloemen en tal van moerasplanten voor waaronder veenpluis. 



Vroeger kwamen wilde kievitsbloemen (frittilaria meleagris) vrij algemeen voor op het boezemland. Ze zijn inmiddels verdwenen. Volgens Andrť Kleinwee zijn er recent nog een paar bloeiende exemplaren gezien


De gulden boterbloemen (ranunculus auricomus) bloeit al 
vroeg in het voorjaar, zo omstreeks begin April. Vroeger stond het meest 
zuidelijke deel van het boezemland er helemaal vol mee, maar ze verdwenen 
door de toenmalige intensivering van het agrarische beheer.
 Deze minder 
algemene boterbloemsoort is  te herkennen aan de afwijkende bladopbouw. 
Groeit ook nu nog wel langs de noordkant van de Steinse- en 
Goejanverwelledijk.

 



Op een paar plekjes langs natte greppels groeit nog de schraallandplant veenpluis (Eriophorum angustifolium). Foto: 6 mei 2014.


    Close up van veenpluis.


Het waterplantje waterviolier (hottonia palustris) groeit bij voorkeur in wateren met een kleiÔge bodem. Deze vrij zeldzame 
plantensoort groeit In een smal slootje in de polder boezem. Foto: 20 april 2014.

  
Foto links een oever met massaal gele lis. Foto rechts overzicht van het boezemland met massaal scherpe boterbloem en veldzuring.

 
De breedbladige orchis (Dactylorhiza majalis subsp. majalis) doet het heel goed op het boezemland. In 2014 werden 
vele honderden bloemen in bloei geteld. Omdat de bloemen vrij laat zaadrijp zijn is het besluit genomen om wat later te maaien 
dan de eigenlijke maaidatum van 15 juni. Of deze orchideeŽnsoort hier spontaan is verschenen of dat de soort is uitgezaaid
 is onduidelijk.

 

Natuurontwikkeling in de voormalige boezem. De veranderingen na plaggen fotografisch vastgelegd.

In Januari/februari 2002 is natuurontwikkeling uitgevoerd in de voormalige boezem in Stein. Het perceel oostelijk 
van het bloemrijke hooiland is geplagd en ook een strook grasland direct gelegen langs de Steinse Dijk heeft men vergraven 
in open water en moeras. Naar ik aanneem was dit bedoeld om bloemrijke vegetaties te ontwikkelen net zo als op het westelijk 
gelegen perceel bloemrijk hooiland. Maar het kan verkeren. Van bloemrijk hooiland kan nauwelijks gesproken worden. Het geplagde 
perceel langs het bloemrijke hooiland heeft zich ontwikkeld naar bos zoals hieronder is te zien.

Geplagde perceel in november 2002. De groei van vegetatie (vooral pitrus) is al goed op gang gekomen.


Het geplagde perceel op 22 maart 2008 gefotografeerd. Begroeid vooral met pitrus en jonge bosopslag.


Het geplagde perceel op 16 februari 2012 gefotografeerd. De jonge bomen nog zonder blad maar ze zijn inmiddels 
al aardig groot.


Foto gemaakt op 3 mei 2012. De bomen staan nu in blad.

 



Het boezemland in de winter
  
Het stoomgemaal dat van 1883 tot 1949 
de polder Stein heeft bemalen.

 


   
De oude dijkheul, een onderdoorgang onder de Steinse Dijk, waardoor 
het water  kon (en nog steeds kan) worden afgelaten op de Hollandsche Yssel

 

Wat in de polder Stein zeer opmerkelijk is, zijn de sloten langs de kopeinden van de percelen, dicht tegen de winterdijk aan. Op veel plaatsen zijn die sloten erg breed. Het gaat hier om restanten van een voorwetering, ook wel bakwetering genaamd. Dat is een wetering aan de voet van de dijk. Die is speciaal gegraven, omdat een  natuurlijke afwatering richting Hollandsche Yssel door de aanleg van de winterdijk niet meer mogelijk was. Op die manier kon het bezwaarwater dicht bij de woningen toch versneld worden afgevoerd.

Polder Stein nabij het dorp Haastrecht, gefotografeerd vanaf de Steinse Dijk. Met op de directe voorgrond de 'voor' of 'Bakwetering', 
die betrekkelijk dicht achter de boerderijen ligt. Mooi zichtbaar zijn de vele brede sloten in het polderlandschap. Op de bovenstaande 
18e eeuwse kaart van het Hoogheemraadschap van Rijnland is ook goed te zien, dat genoemde bakwetering pal achter de 
boerderijen loopt.


Wat meer in de richting van Hekendorp. Goed is te zien dat  de Bakwetering vlak naast de winterdijk (Steinsedijk) aan ligt.

Meer lezen over polderboezems  rondom Gouda klik op: cultuurhistorie

homepage

nieuwste vertellingen fotoboek landschappen zoeken foto's zoeken op trefwoorden auteur
natuur & landschap Reeuwijkse Plassen weidevogels cultuurhistorie jeugdverhalen