POTTENBAKKERSAFVAL AFKOMSTIG VAN 
EEN 18e EEUWSE GOUDSE PIJPENSTORT

Zo'n kleine 30 jaar geleden werd in Waddinxveen op een pas gestarte boomkwekerij een grote pijpenstort aangetroffen door Hans van der Meulen. Over die stort is in het PKN nummer 15 een  prachtig verslag geschreven met een uitgebreide fotoserie van de gedane pijpenkop vondsten. Op een winterse schaatstocht, inmiddels al weer jaren geleden, werd deze pijpenstort door mij (her)ontdekt. De eigenaar van de boomkwekerij vond het goed dat ik in de pijpenstort ging spitten in ruil voor een zak zaad van het peperboompje, een boomsoort die hij kweekte en het heel goed deed op de veengrond van zijn perceel.  Ik wist ergens in Gouda in een tuin een peperboompje te staan met veel zaadopbrengst en heb een zak van ruim een kilo verzameld. Dat (zeldzame) zaad bleek later overigens een klein fortuin waard te zijn en zeker de boomkweker was er helemaal verguld mee.
De pijpenstort  zat in een vroeger gedempt slootje met pijpenmateriaal. Op een diepte van ongeveer 35 cm. stuitte je op een dicht aaneengesloten laag van pijpenkoppen en ander materiaal uit de Goudse pijpenindustrie met vooral pijpenmateriaal van Frans Verzijl. Het pijpenmateriaal is goed beschreven in het PKN boekje nr 15, maar de andere vondsten die er tussen zaten zoals pottenbakkersafval tot op heden niet. 

Pijpenstort polder Bloemendaal Waddinxveen


     
Twee soortgelijke stukjes gereedschap die gebruikt zijn  in de pijpenmakerij of pottenbakkerij. Geen idee waar het om gaat. 
Het bovenste is veel gebruikt gezien de roetaanslag aan het holle eind. Gemerkt met de letter A. De lengte is 9,5 cm, en de steel 
heeft een dikte variŽrend van 2 cm aan het uiteinde en 3 cm aan het begin met de roetaanslag. Aan het eind zit een doorboord 
gaatje waarschijnlijk om het voorwerp op te kunnen hangen. In het onderste exemplaar zitten twee gaatjes, die echter niet 
doorboord zijn in de steel.


             
Onderzijde van twee 18e eeuwse trompetfragmenten zonder holle steel. 
Bodemvondst polder Bloemendaal Waddinxveen.

Ter vergelijking de onderzijde van een trompetfragment dat wel een holle steel heeft. Bodemvondst Drapiersteeg Gouda


   
Steelfragmenten, onderdeel geweest van 18e eeuwse trompetten met en zonder kanaalopening.


   
Deze steel is ook een onderdeel van een trompet. De steel heeft geen kanaalopening en het uiteinde heeft drie uiteinden gemaakt 
door met een mesje de natte klei weg te snijden. De uiteinden zijn echter afgebroken. 

    
     
fragmenten 18e eeuwse koker                                                           Bijna complete 18e eeuwse koker

In deze 18e eeuwse kokers van pijpaarde werden pijpenstelen van kleipijpen geplaatst waardoor de pijpen beter op hun plaats 
bleven zitten tijdens het bakproces.  De afgebeelde koker is geribbeld, maar er zijn ook exemplaren gevonden die niet geribbeld 
waren en een andere diameter hadden. De lengte van de bijna complete koker bedraagt 23 cm en de diameter is 3,7 cm.


      
Links handgedraaide 18e eeuwse ringen van pijpenklei, bedoeld om de lange stelen van de pijpen in de pijpenpot op hun plaats te houden. 
Een smalle ring en een breder exemplaar. Rechts een paar 18e eeuwse pijpenkoppen met aangekoekte schrobbelis waar glazuur op is gedropen.

       
       
Deze tablet is gemaakt van pijpenklei. 18e eeuws? Handmatig ingekrast het initiaal GV met het Romeinse cijfer VIII.
Het zou wel eens met ovenboekhouding te maken kunnen hebben.

              
     
18e eeuwse pijpenkoppen aan elkaar geklonterd door een verkeerd bakproces in de oven. Door een te hoge temperatuur is 
de groene glazuur van aardewerk gaan smelten en op de kleipijpen terechtgekomen. Aan de pijpenkoppen zit ook schrobbelis, 
gestampte pijpengruis die werd gebruikt om kleipijpen op hun plaats te houden in een pijpenpot.
           
Hielmerk de fruitben, 18e eeuw
      
Nog meer aan elkaar geklonterde 18e eeuwse pijpenkoppen uit dezelfde pijpenstort. Ook nu is gele glazuur tussen de pijpen gelopen 
en heeft schrobbelis en glazuur samengevoegd
          
Een flinke hoeveel schrobbelis zit nog aan de (lange) Goudse kleipijpen. Hielmerk de koorddanser. De pijpenkoppen hebben ook het 
bijmerk van de stad Gouda.

    


   
Pijpaarde hielmerkstempel uit de 17e of 18e eeuw.  Jammer genoeg is het hielmerk op de stempel niet meer te lezen. Aan de achterzijde 
zijn handmatig een paar groeven ingebracht. Bodemvondst polder Bloemendaal  Waddinxveen op hetzelfde perceel waar de 
pijpenstort zich bevond. De afwijkende kleur zou erop kunnen wijzen dat het stempel zelfs ouder is dan de 18e eeuw. Stempel is 
10 cm lang en heeft een doorsnede van 2,5 cm. 

                                                             Pottenbakkervondst binnenstad Gouda
Kleipijpen werden in een oven bij een temperatuur van ca. 1000 graden gebakken. Het bakken in de oven duurde ongeveer een halve dag. Men gebruikte daarvoor speciale pijpenpotten. De pijpenpotten hadden een vaste maat hetgeen zelfs door de stad Gouda  was verordonneerd. Alleen de pottenbakkers mochten "Goudse" kleipijpen bakken in hun ovens.  De potten waren gemaakt van witte aarde.  Een bijzondere vondst in de Goudse binnenstad was die van in elkaar gestapelde pijpenkoppen ingebracht in rijen in de rand van een 18e eeuwse Goudse pijpenpot.


     
Fragmenten van de bovenrand van een vroeg 18e eeuwse pijpenpot waarin pijpenkoppen zijn verwerkt. 
Bodemvondst omgeving Raam te Gouda.
         
De in de pijpenpot aangebrachte pijpenkoppen hebben als hielmerk het ramshoofd.
Pijpenmaker was Gerrit Maarling (1730-1746)

Wilt U meer lezen over Gouds pottenbakkersafval klik hier

startpagina

vertellingen kleipijpen fotoboek kleipijpen vertellingen antieke tegels fotoboek antieke tegels auteur