Een bijzondere 18e Eeuwse Goudse kleipijp ter herdenking van de stichting van de Universiteit van Leiden

Onderstaande kleipijp draagt in een verticaal lint rondom een kant van de ketel de tekst ACAD: LUGD: BATAV. Een afkorting voor de volledige tekst welke luidt:  Academia Lugduno Batava. Aan de andere kant van de ketel staat weergegeven een persoon met lans in de ene hand en in de andere hand een wereldbol met kind.Het betreft een 18e eeuwse kleipijp met als hielmerk de leidse sleutels. 
Deze kleipijp is in Gouda gemaakt door Jan Verzijl (1769 - 1782) of Paulus de Vriend (1749 - 1803). Een 2e exemplaar heeft als hielmerk de gekroonde ES en is mogelijkerwijze gemaakt door Abraham van Waas (1784-1854) hoewel de pijp dan wat later gemaakt moet zijn dan het herdenkingsjaar 1775.

De vrouwspersoon op de pijpenkop betreft de Stedenmaagd, in de gedaante van de godin Pallas Athene. In haar ene hand heeft zij een speer of lans, en in haar andere hand een wereldbol met kind. De aarde en kind hebben met elkaar te maken. De aarde is een symbool voor de moeder van het leven. Ook de Griekse mythologie kent een scheppings-mythe. Hierin staat dat Pallas Athene een kleipop, die door de God Prometheus was gevormd, leven in blies en hieruit ontstond de mens. Dit is waarschijnlijk het kind op de pijpenkop.
Op het hoofd van Pallas Athene zit een uil als trouwe begeleider van de godin. Zij is naast de godin van de wijsheid/kunst ook de schutsvrouwe van haar lievelingsstad Athene. De godin draagt verder een mantel met op borsthoogte het hoofd van een mythologisch monster, Medusa geheten. 

Pallas Athene gaf in een van de mythologische verhalen Perseus de opdracht om het hoofd van Medusa ( één van de 3 Gorgonen =monsters) te gaan halen. Zij gaf Perseus een glanzend bronzen schild mee om zich te beschermen tegen de blikken van o.a. Medusa ( iedereen die Medusa in het gelaat keek werd veranderd in steen). Vervolgens sloop Perseus achterstevoren naar de Gorgonen toe. Terwijl hij dit deed, keek hij naar het bronzen glanzende schild en zag daarin het spiegelbeeld van o.a. Medusa. Op deze manier kon hij dichterbij komen, zonder versteend te worden. Daarna hakte Perseus het hoofd af van Medusa en schonk dit aan Pallas Athene, die het op haar schild plaatste om vijanden mee te kunnen verstenen. Pallas Athene had al eerder het haar van Medus veranderd in kronkelende slangen. Op de pijpenkop zijn deze slangen te zien op het borstschild.  Vaak wordt Pallas Athene afgebeeld in een mantel met bliksems, dit is op de pijpenkop echter niet te zien.


      

Op de foto rechts een verticale tekstlint met de afgekorte tekst ACAD: LUGD: BATAV. van de Leidse Universiteit welke voluit luidt: Academia Lugduno Batava. Deze kleipijp is naar mijn idee uitgebracht om het 200 jarig bestaan van de Universiteit in het jaar 1775 te herdenken en niet vanwege het 300 jarig bestaan in 1875 zoals wordt verondersteld. Het graveerwerk van de messing pijpenmal was van absoluut hoogstaande kwaliteit v.w.b.de voorstelling en tekst op de kleipijp. Een 19e eeuwse kleipijp zou zeker die kwaliteit niet meer hebben gehad vergelijken we dat met andere bewerkte kleipijpen uit die periode. Ook het Goudse bijmerk verraadt dat het hier om een 18e eeuwse kleipijp moet gaan.


 
Links: detail van een kind op de wereldbol.
Rechts: Twee verschillende pijpenkoppen afkomstig uit dezelfde pijpenmal maar de kleding verraadt in dit geval 
dat de pijpenmal al een keer is opgehaald zoals dat heet. Er moeten dus flink wat exemplaren gemaakt zijn van deze kleipijp.

De Universiteit van Leiden was een geschenk van Willem van Oranje aan de stad Leiden  na het Leidens ontzet. Volgens schriftelijke overlevering konden de burgers van Leiden als beloning voor hun dappere verzet tegen de Spanjaarden kiezen uit tien jaar geen belasting betalen of een universiteit. De universiteit werd op 8 februari  1575 gesticht en kreeg als motto Praesidium Libertatis, hetgeen "bolwerk van de vrijheid" betekent, of in de woorden van Willem van Oranje: "een vast stuensel ende onderhoudt der vryheyt". De universiteit werd met in beslag genomen katholieke geestelijke bezittingen gefinancierd en bestaat tot op de dag van vandaag.

Met veel dank aan de lezer die mij de informatie over de stedenmaagd  toestuurde.

startpagina

vertellingen kleipijpen fotoboek kleipijpen vertellingen antieke tegels fotoboek antieke tegels auteur