18e EEUWS PIJPENSTORTAFVAL UIT EEN PIJPENPOT

De 17e en 18e eeuwse Goudse pijpenmakers beschikten niet over eigen ovens om hun kleipijpen te bakken. Dat voorrecht was voorbehouden aan de pottenbakkers. Ongebakken kleipijpen moesten naar pottenbakkersbedrijven worden gebracht om op een temperatuur van rond de  980 graden gebakken te worden in de pottenbakkersoven. De Goudse lange pijpen werden in bundels in speciaal daarvoor vervaardigde pijpenpotten geplaatst met de koppen naar beneden en de stelen omhoog stekend. Tussen de pijpenkoppen werd "schrobbelus" gestrooid, gemalen pijpengruis om de pijpen beter op zijn plek te houden. De ovens werden gevuld met Goudse pijpen en aardewerk. Ze werden gestookt met turf en takkenbossen. Het exact op temperatuur brengen van de oven was een nauwgezet werk en vereiste veel ervaring. De huidige temperatuurmeters, waarbij de warmte van de oven tot op de graad kan worden ingesteld , waren er toen nog niet. Werd de oven te heet gestookt dan begon de glazuur van het aardewerk te smelten, liep op de eronder geplaatste pijpen, en  het aardewerk trok krom. Of het aardewerk begon te versinteren, koekte aan elkaar met als gevolg dat de hele oven geruimd kon worden als pottenbakkersafval. En het was geen zeldzaamheid dat dit gebeurde.



Aan elkaar geklonterde pijpenkoppen  en gemalen pijpengruis (schrobbelus) 
afkomstig  uit een18e eeuwse pijpenpot

In de polder Bloemendaal dicht tegen Waddinxveen aan vond ik zo'n 25 jaar geleden tijdens een schaatstocht een stortplaats van voornamelijk 18e eeuws pijpenafval met daartussen pottenbakkersafval. Een sloot was gedempt met afval afkomstig van Goudse pijpenfabrieken waaronder nogal wat materiaal van de Goudse pijpenmaker Frans Verzijl die veel pijpen maakte voor de export.  Door werkzaamheden in het veld was een klein deel van de pijpenstort aan de oppervlakte boven het maaiveld terecht gekomen. De meeste van de aangetroffen pijpenkoppen hadden als hielmerk de gekroonde L en de  de leeuw in de Hollandse Tuin. Maar er zat ook materiaal tussen van verschillende andere pijpenmakers. Naast 18e eeuwse grospenningen met duitafdrukken ook twee klonten bestaande uit een aantal  aan elkaar vastzittende pijpenkoppen. Afkomstig uit een pijpenpot, (waarvan diverse fragmenten werden aangetroffen, zelfs met vrijwel complete  trompetten erbij), die in een te hete oven had gestaan, hetgeen vooral duidelijk werd door de schrobbelus die nog aan een van de twee pijpenklonten vastgekoekt zat en groene glazuur op de andere pijpenklont. Beide daterend uit de 18e eeuw. Mooi te dateren door de aanwezige merken op de hiel van de pijpenkoppen. Met de merken de koorddanser en de fruitben.

klik op foto  
kookpotje5-pijpenafval2-1.jpg (47451 bytes)
    kookpotje6-pijpenafval3-1.jpg (44844 bytes)    kookpotje7-pijpenafval4-1.jpg (51247 bytes)    kookpotje8-pijpenafval5.JPG (82101 bytes)    kookpotje9-pijpenafval6-1.jpg (51144 bytes)



Groene glazuur van Goudse aardewerk is door een te hoge stooktemperatuur 
op de kleipijpen terecht gekomen, Hielmerk de fruitben

klik op foto      kookpotje10-pijpenafval9-1.jpg (41806 bytes)    kookpotje12-pijpenafval11-1.jpg (50194 bytes)    kookpotje13-pijpenafval12-1.jpg (40276 bytes)   

Uit de 19e eeuw zijn mij wel hulpmiddelen bekend om in de gaten te kunnen houden, wanneer de oven op de juiste baktemperatuur was gebracht. Daarvoor werden ovenkegels gebruikt. Deze kegels waren gemaakt van een speciale kleisoort die bij het bereiken van de vereiste baktemperatuur begonnen te buigen en vervolgens omvielen, het teken dat de oventemperatuur niet verder mocht stijgen. In de Achterwillens is een aantal van die ovenkegels gevonden in de storthopen van de 19e eeuwse pijpenfabriek P. van der Want. De kegels werden rechtopstaand in chamotte gedrukt en vervolgens in de oven achter een kijkglaasje geplaatst zodat er gecontroleerd kon worden. Bij het bereiken van de vereiste baktemperatuur begonnen de kegels om te vallen. Op onderstaande foto is duidelijk te zien dat het bij deze kegels goed heeft gewerkt. Ook nog een paar foto's van de moderne versie van ovenkegels die (maar dat is niet helemaal zeker) gebruikt werden in de periode dat de elektrische oven zijn intrede had gedaan.


                                          kookpotje15-bakkegels7-1.jpg (60451 bytes)    kookpotje16-bakkegels8-1.jpg (69258 bytes)    kookpotje17-bakkegels9-1.jpg (34122 bytes)

   klik op afbeelding voor grotere foto          bakkegels3.JPG (39145 bytes)   kookpotje2-bakkegels4-1.jpg (36469 bytes)    kookpotje3-bakkegels5-1.jpg (36088 bytes)

startpagina

vertellingen kleipijpen fotoboek kleipijpen vertellingen antieke tegels fotoboek antieke tegels auteur