21 oktober 2011     Gruttonieuws agrarische graslanden. 
Matig broedsucces voor grutto's in agrarische graslanden rondom Reeuwijk

Voorjaar 2011
Het voorjaar van 2011 was voor grutto's opnieuw een broedseizoen met een uiterst laag broedsucces in agrarische graslanden. Hoe dat komt leest U verder in dit verhaal. Dat het niet goed gaat met de Nederlandse gruttostand weet inmiddels iedereen. Alleen over het waarom dit nu precies komt lopen de meningen (nog steeds) uiteen. Praat je met mensen uit de agrarische wereld dan hoor je wisselende verklaringen als: te droog voorjaar, te koud voorjaar, te nat voorjaar, te veel predatie door vossen, kraaien, buizerds, reigers en ooievaars, veel grutto's worden in Frankrijk door jagers uitgeroeid enz. Maar het echte probleem blijft buiten beeld of men wil er liever niet over praten. De cijfers van verschillende weidevogelverenigingen die zich rond Reeuwijk bezig houden met actieve nestbescherming laten echter een forse daling van de gevonden gruttonesten zien. Ook het aantal gruttokuikens wat vliegvlug is geworden was aan de lage kant. Ik hou mijn hart vast voor de (grutto)toekomst. We moeten er hard aan werken om te voorkomen dat over een aantal jaren de Reeuwijkse Groene Hartpolders echt gruttoloos zullen zijn.

WERKGEBIED WEIDE & WATERPRACHT (aantallen gevonden nesten)
soort 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
Grutto 310 321 312 348 361 261 258 240 261 205
Kievit 653 773 859 820 779 574 588 684 513 464
Scholekster 96 89 135 129 140 89 94 103 84 97
Slobeend 29 40 30 39 24 16 15 28 19 13
Tureluur 72 67 60 72 90 82 67 65 54 52

Predatie
Bij nogal wat mensen overheerst de gedachte dat predatie een belangrijke dan wel de belangrijkste oorzaak is van de achteruitgang van weidevogels. Uiteraard gaat onder normale omstandigheden door predatie een deel van de nesten/kuikens verloren. Uit onderzoek door het SOVON blijkt echter door dat het opzoeken/regelmatig controleren van nesten  het risico van predatie sterk toeneemt. Predatie neemt ook sterk toe in graslandgebieden die al vroeg in het groeiseizoen en grootschalig worden gemaaid. De op dat moment aanwezige nog kleine kuikens die het maaien overleven lopen door het gebrek aan dekkingsmogelijkheden grote kans gepredeerd te worden. Uit mijn eigen waarnemingen van de laatste 10 jaar blijkt dat op agrarische percelen waarvoor een uitgestelde maaidatum geldt  van 21 mei, 1-juni, 7 juni of 15 juni  de kans op predatie het kleinst is. De opgroeiende kuikens hebben in het lange gras een goede dekking en voldoende voedsel.

De kansen voor overleving voor gruttokuikens zijn het kleinst op intensief gebruikt agrarisch grasland. Ze nemen toe op wat extensiever gebruikt agrarisch grasland waar aan agrarisch natuurbeheer wordt gedaan en zijn het meest gunstig in reservaten die speciaal voor weidevogels zijn ingesteld. 

  • Agrarisch grasland intensief met of zonder inzet agrarisch natuurbeheer      ----  
  • Agrarisch grasland extensief met inzet agrarisch natuurbeheer                     +
  • Reservaten met een beheer gericht op weidevogels.                                  ++

    ---    Ongunstig
     +     Matig
    ++    Goed


Agrarisch natuurbeheer. De licht gekleurde vegetatie ter breedte van ca. twee meter langs de oever verraadt dat deze tijdens de eerste maaisnede begin/half mei is blijven staan. Speciaal ter bescherming van gruttokuikens en andere jonge weidevogels. Polder Langeweide Driebruggen  26 juni 2011.

 

Agrarisch natuurbeheer en het dilemma van de boer
Om weidevogels beter te beschermen in de kwetsbare broedtijd  kunnen boeren een vergoeding krijgen als ze graspercelen  later maaien en stroken gras langs sloten tijdens de 1e maaisnede laten staan.

Ik heb verschillende vergaderingen meegemaakt waar afspraken werden gemaakt en over het algemeen was ik onder de indruk van het enthousiasme bij de boeren om wat positiefs te kunnen doen voor de weidevogels die op hun land broeden. Maar toch heb ik ook gemerkt dat sommige boeren dat gedoe over weidevogels allemaal geneuzel vinden. Ze willen echter die vergoeding niet aan hun neus laten voorbijgaan. Voor deze personen is alleen het verkrijgen van een  vergoeding de drijfveer om mee te doen aan agrarisch natuurbeheer en daarmee is hun inzet en het gewenste resultaat twijfelachtig.

Een aantal boeren dat meedoet aan agrarisch natuurbeheer is financiŽel volledig afhankelijk van de bedrijfsresultaten. Als het maaiseizoen aanbreekt is de zorg allereerst gericht op het binnenhalen van kwalitatief goed gewas. Dat gebeurt precies op het meest kwetsbare moment voor de pas geboren weidevogels. Juist die grote zorg om een goed product binnen te halen heeft als risico dat de aandacht van de boer voor de weidevogelbescherming een minder grote prioriteit heeft (vroeger stond dat bekend als zijnde de boer heeft de hooibouw in de kop). Met als voorbeeld b.v. het eind april-begin mei maaien van grote aaneengesloten blokken uitbesteed aan loonwerkers dan wel in eigen beheer. Het maaien en afvoeren van het gewas gebeurt op een en dezelfde dag en juist op die plekken zie ik veel misgaan met de overleving van (grutto)kuikens.


Een voorbeeld van een groot blok graslanden wat amper binnen een dag (19 mei) in de polder Middelburg bij Reeuwijk Dorp 
gemaaid was. Schuilmogelijkheden voor jonge weidevogels die het maaien hebben overleefd zijn nauwelijks overgebleven. 
Predators als blauwe reiger, mantelmeeuwen, kraaien en buizerds "ruiken" vervolgens hun kans.

 

Waar zit het belangrijkste probleem voor jonge grutto's?
Zoals hierboven werd aangegeven zit het belangrijkste probleem voor jonge weidevogels hem in het moment van maaien en de grootschaligheid ervan. Het gemiddelde begin van de maaitijd (met name op de wat intensievere bedrijven) in de polders rond Reeuwijk (en geheel Nederland) ligt de laatste jaren tussen begin mei tot half mei. In veel gevallen worden grote blokken grasland ineens gemaaid, al dan niet uitbesteed aan loonwerkers. Na het maaien en afvoeren van het gewas liggen de percelen er als kale biljartlakens bij. Het maaien gebeurt precies op het tijdstip dat veel kuikens nog maar net zijn uitgekomen. Als het goed is maait de boer/loonwerker om de gemarkeerde nesten heen die nog niet zijn uitgekomen maar het is mij dit voorjaar opgevallen dat in de polders waar ik intensief onderzoek heb gedaan vrijwel geen vluchtheuvels zijn blijven staan. Ook van het laten staan van stroken gras van twee meter breed langs de oevers heb ik erg weinig teruggezien.
Het is bekend dat gruttokuikens van een tot twee weken oud zich drukken bij gevaar en dat is de reden  waardoor veel slachtoffers vallen door het maaien. De jongen die het maaien hebben overleefd worden geconfronteerd met onvoldoende dekking. De nog kleine kuikens lopen grote kans opgevreten te worden door vliegende predators als mantelmeeuwen, zwarte kraaien, blauwe reigers of een ooievaar. En omdat de dichtheden aan broedende grutto's steeds verder afnemen lukt het de oudervogels minder goed om hun kuikens te beschermen tegen genoemde predators.

Extensief agrarisch gebruik
Binnen het werkgebied van de ANV's Weide & Waterpracht en Ruigeweide waar ik in het voorjaar van 2011 mijn onderzoek heb geconcentreerd gaat het veelal om kleinere bedrijven soms met nevenfuncties waarvan de bedrijfsvoering minder intensief is dan de grotere bedrijven. Ten dele valt dat samen met het ontbreken aan ambitie of financiŽn om verder te groeien. In ieder geval is de bereidheid om uitgestelde maaidata aan te gaan groter dan op de intensievere bedrijven. Met name binnen het werkgebied van ANV Weide & Waterpracht heb ik in een paar polders wat serieuzer gekeken naar de aanwezigheid van broedende grutto's en het broedsucces op dat soort bedrijven. Juist hier broeden n.l. nog behoorlijke aantallen grutto's, er wordt wat later gemaaid en het het broedsucces is beter dan op de grote(re) intensieve bedrijven zoals het graslandgebied langs de Hoogendoornlaan en de polder Oud Bodegraven.

Reservaten
Het broedsucces van grutto's en andere weidevogelsoorten in reservaten is een stuk beter dan op agrarisch grasland. Dat blijkt uit onderzoek in een 2-tal reservaten in de omgeving van Reeuwijk n.l. de polder Stein en de Voorofsche polder bij Waddinxveen. Het beheer in die gebieden is speciaal aangepast voor weidevogels. Late maaidata en een relatief hoge waterstand worden aangehouden. Alleen bemesting met ruige stalmest is toegestaan.

 

 

Werkgebied ANV Ruigeweide. Polder Reeuwijk

Binnen het werkgebied van de ANV Ruigeweide ligt de polder Reeuwijk (zuidelijk A-12). Deze polder is al zo lang ik hier vogels observeer een belangrijk broedgebied voor weidevogels. Hoewel het aantal broedparen van de grutto in de loop der jaren afgenomen is (omstreeks1980 ca. 80-100 paar en schatting voor 2011 van ca. 40-50 paar) vormt deze polder nog steeds een belangrijk broedgebied. De voorzitter van de ANV Ruigeweide (Gert van der Hoeven) heeft er veel werk gemaakt om in overleg met boeren voldoende percelen aan te wijzen waar aan uitgestelde maaidata wordt gedaan. De benodigde 30% wordt weliswaar (nog) niet gehaald maar t.o.v. aangrenzende polders valt op dat er flink wat (grutto) kuikens in het voorjaar van 2011 vliegvlug zijn geworden door het later maaien van graspercelen.

Om dit zichtbaar te maken. Het is 11 juni 2011. Een rondje polders rond de Reeuwijkse Plassen leverde nog maar weinig alarmerende grutto's op, althans niet in agrarische graslanden. Op de polder Reeuwijk zuidelijk van RW A-12 na. Hier hoorde en zag ik noordelijk van de plas Broekvelden in de omgeving van het fietspad minimaal een 10-tal alarmerende gruttoparen. Twee gruttoparen zaten betrekkelijk dicht tegen het fietspad aan. Het ene paar had drie halfwas kuikens en het andere paar twee. De halfwas kuikens scharrelden rond in de buurt van een vluchtheuvel op een perceel wat al eerder was gemaaid en waarvan het gras inmiddels al weer zo'n 12-13 cm hoog stond. 


Paartje grutto's op 11 juni 2011 met een halfwas gruttokuiken bij een zgn vluchtheuvel die bij de 1e maaisnede was blijven staan. 
Op het perceel verbleven twee gruttoparen, een met drie en het ander met twee halfwas kuikens. Bij gevaar vluchtten de kuikens 
de vluchtheuvel in.
  
Enkele percelen in de polder Reeuwijk hebben een uitgestelde maaidatum van 15 juni. Bij het maaien van percelen heeft 
men op een aantal percelen stroken van twee meter breed langs de sloten laten staan.

Het perceel waar de grutto's met kuikens bij de vluchtheuvel liepen grensde aan een paar ongemaaide percelen waarvoor een uitgestelde maaidatum van 15 juni gold. Het waren overigens wel zo'n beetje de enige agrarische percelen in deze polder die ik tegenkwam welke pas na die datum gemaaid werden. De boer krijgt daar een goede vergoeding voor want het gras wat er van af komt is van 2e kwaliteit. 
Ook kwam ik op 11 juni 2011 in dezelfde polder Reeuwijk een grote groep voedselzoekende grutto's tegen. Het aantal was inmiddels opgelopen tot ruim 400 exemplaren. Dat waren er eind mei, want toen ontstond deze groep, veel minder (zie tabel). Allemaal volwassen vogels. Geen vliegvlugge jongen er tussen. Grutto's zonder broedsucces.

 
Een deel van de ongeveer 430 voedselzoekende grutto's op 8 juni 2011 aanwezig in de polder Reeuwijk
zuidelijk van RW A-12. Allemaal volwassen vogels. Geen enkel vliegvlug jong erbij. De grutto's zaten 
zo dichtbij dat de foto's genomen konden worden met een compact-camera 10x optische zoom.

Polder Reeuwijk zuidelijk A-12 (groepsvorming grutto's 2011)    
Datum aantal grutto's Tijdstip telling waarnemer vliegvlugge grutto's
28-mei-11 90 18.30 FM 0
29-mei-11 110 11.00 FM 0
1-jun-11 130 20.30 FM 0
2-jun-11 215 21,15 FM 0
3-jun-11 320 20.15 FM 0
5-jun-11 275 21.35 FM 0
7-jun-11 300 11.30 FM 0
8-jun-11 430 16.30 FM 0
9-jun-11 385 12.20 FM 0
11-jun-11 400 8.20 FM 0
12-jun-11 350 9.15 FM ?
14-jun-11 350 8.50 FM ?
15-jun-11 160 20.50 FM ?
21-jun-11 210 19.45 FM ?
4-jul-11 100 14.40 FM ?
16-jul-11 52 8.45 FM minimaal 40
17-jul-11 90 10.45 FM/PS 75
19-jul-11 100 8.45 FM 85

Polder Reeuwijk 17/19 juli 2011
Midden in de polder Reeuwijk op 17 juli 2011 om 11.00 uur verbleef op een pas gemaaid perceel een groot aantal weidevogels bestaande uit grutto's, kemphanen, scholeksters en kieviten. Aanwezig was een groep van 90 grutto's waarvan ca. 75 juveniele 1e jaars exemplaren, een groep van 50 scholeksters, 46 kemphanen vnl. bestaande uit volwassen hanen in overgangskleed, 350 kieviten en twee regenwulpen.

19 juli 2011 om 8.45 uur zat de groep grutto's nog steeds op hetzelfde perceel. Het aantal was zelfs nog wat hoger. 100 stuks waarvan ca. 85 juveniele vliegvlugge vogels.

 


Broedsucces Nederlandse grutto's
Al jaren vliegt 75% van de Nederlandse grutto's vergeefs 5.000 kilometer van Afrika naar ons land en weer terug. Vergeefs, omdat het ze niet lukt hier voldoende jongen groot te brengen. De dramatische achteruitgang van de grutto wordt voornamelijk veroorzaakt door de intensieve melkveehouderij; rollen, mesten en maaien zitten te dicht op elkaar. Staatssecretaris Bleker, die voortdurend benadrukt veel geloof te hebben in mogelijkheden van boeren in natuurbeheer, neemt geen initiatieven voor de grutto en andere weidevogels. Aanbevelingen om te komen tot goede bescherming van weidevogelkerngebieden worden niet opgepakt. De LTO is gestopt met ontwikkelen van een gedragscode voor betere weidevogelbescherming, de staatssecretaris neemt geen initiatief dit weer op rails te krijgen. Als het zo door gaat is het nog een kwestie van tijd voor onze Koning van de weidevogels de grutto (en andere weidevogelsoorten).

 

14 juni 2011. Rondje agrarische polders bij Reeuwijk Dorp op zoek naar alarmerende grutto's


In de polder Middelburg was op 14 juni 2011 een groep adulte grutto's aanwezig van 155 stuks. Geen vliegvlugge jongen.

Predatie in werkgebied Weide & Waterpracht

De predatie van weidevogelnesten in het werkgebied van de Agrarisch Natuurvereniging Weide & Waterpracht is dit jaar aan de lage kant (10-15% voorlopige cijfers 2011 mededeling Cees van der Starre). Cijfermatig is minder goed bekend hoe hoog de predatie van jonge weidevogels is. Zeker is in ieder geval dat deze een stuk hoger is op percelen die vroeg gemaaid worden en waarvoor geen of nauwelijks uitgestelde maaidata geldt.
Een aantal praktische voorbeelden uit het veld onderschrijven dit. Al diverse keren heb ik geconstateerd dat bij vroeg grootschalig maaien (tussen 1 en 21 mei) de overlevingskansen van de aanwezige  jonge weidevogels sterk afnemen. Allereerst wordt het maaien door steeds meer boeren uitbesteed aan loonwerkers. Die komen maaien met uiterst modern materiaal waardoor binnen een mum van tijd grote blokken gemaaid en afgeruimd zijn. De kansen voor kuikens om te ontsnappen aan de snel rijdende maaimachines is beperkt. Wat er vervolgens aan jongen overleeft krijgt gelijk te maken met de volgende problemen. Onvoldoende dekking (de gemaaide percelen liggen er na het afruimen als biljartlakens bij) en predators als mantelmeeuwen, zwarte kraaien, blauwe reigers en soms een of meer ooievaars verschijnen direct om zich te goed te doen. Ze stropen de gemaaide percelen af op zoek naar voedsel en daar horen jonge weidevogels die zich door al dat kale land nauwelijks kunnen verstoppen dus ook bij. En dan is er ook nog een ander bijkomend probleem. De weidevogeldichtheden per poldergebied zijn de laatste jaren fors afgenomen. Steeds minder alarmerende gruttoparen moeten hun kuikens verdedigen tegen (vliegende) predators. In lang gras kunnen de jongen zich verstoppen als de ouders alarmeren maar op grote oppervlakten gemaaid kaal grasland lukt dat minder. Een "wolk" alarmerende weidevogels heeft veel betere kansen om vliegende predators te verjagen maar kleine aantallen alarmerende weidevogels lukt dit minder goed.


Een gruttopaar met twee kuikens liep op 14 juni 2011 in de Theresiapolder (deel polder Reeuwijk noordelijk van de A-12) 
op een pas gemaaid perceel. Alle percelen in de buurt waren net (voor de 2e keer) gemaaid. Vrijwel geen dekking voor de kuikens. 
Met alle risico op predatie door mantelmeeuwen, kraaien, blauwe reigers of een ooievaar.

Om kuikens meer kansen te geven heeft men nu kuikenland ingesteld waar later wordt gemaaid. Men heeft uitgerekend dat ongeveer 30% van een poldergebied moet bestaan uit kuikenland, percelen die verspreid liggen (mozaiekbeheer) en later gemaaid worden. Daardoor nemen de kansen op overleven voor jonge weidevogels toe. 

homepage

nieuwste vertellingen fotoboek landschappen zoeken foto's zoeken op trefwoorden auteur
natuur & landschap Reeuwijkse Plassen weidevogels cultuurhistorie jeugdverhalen