De Goudse tegelindustrie in de 17e eeuw (DE SWAEN)

Over het 17e eeuwse Goudse tegel- en plateelbedrijf de Swaen is in 1956 een zeer interessante studie verschenen door G.C Helbers in het mededelingenblad Nederlandse Vereniging  van de ceramiek. 
Een tweede  publicatie 'De Swaen", met hernieuwde resultaten van archiefonderzoek en fotomateriaal van tegels en majolicavondsten is uitgebracht in 2002.




Het boekje De Swaen telt 95 bladzijden en is voortgekomen uit een  Goudse Werkgroep met artikelen die samen een dekkend overzicht geven van de Goudse majolicaproductie in de zeventiende eeuw. Verrijkt met een paar honderd kleurenfoto's.

Mocht U interesse hebben. Een beperkt aantal is nog te koop

De kosten zijn: 25 euro incl verzending

Heeft U interesse? Klik op E-mail 

 

Gouda is eeuwenlang een belangrijk centrum van kleibakkers geweest. Goudse pijpen en gebruiks- en sieraardewerk van de diverse plateelfabrieken waaronder de Zuid-Holland is wel haast bij iedereen bekend. Minder bekend is dat er in de Gouden Eeuw in Gouda ook wandtegels en majolica aardewerk werd vervaardigd. Maar de wortel van de Goudse tegelnijverheid ligt toch in Rotterdam. 

Bij toeval werden er in 1953 grote hoeveelheden scherven aangetroffen in gegraven sleuven voor een fundering bij de nieuwbouw van een bedrijfshal op het terrein van Regina, een sieraardewerkfabriek die daar toen gevestigd was (Noodgodstraat). De scherven waren, bleek bij onderzoek,  afkomstig van een 17e eeuwse plateelbakker. Een aantal scherven vertoonde  opschriften, aantekeningen en glazuur- en bakproeven. Een deel van de vondsten is opgenomen in het Gouds Museum, en een deel is  particulier bezit gebleven. Na de sluiting van de sieraardewerkfabriek Regina (1979), zijn alle gebouwen afgebroken en is nieuwbouw gepleegd. Op het terrein is toen nogmaals onderzoek gedaan en inderdaad werd er aanvullend materiaal gevonden. 

 

Enkele belangrijke vondsten opgraving Noodgodstraat in 1953

     

Voor- en achterkant van een tegel. Het gaat om een proeftegel om te zien hoe verschillende samenstellingen van tinglazuur  en blauwe penseelstreken zich gedragen op een bepaald soort klei (in dit geval Engelse aarde).

  
17e eeuwse proeftegel van de Swaen


tegelfragment met informatie over de ovenboekhouding 
met initialen

Nog een proeftegel maar dan met de naam Jan Cornel(is) erop aangebracht. De bedoeling van deze proeftegel was dat men wilde weten welke tinglazuur het beste dekt op de tegel.
Het interessante van deze tegel is dat hij waarschijnlijk van inlandse klei is gemaakt die in de buurt van Gouda is gewonnen b.v. uit  uiterwaarden of de bedding van de rivier de Hollandsche IJssel




Boven- en onderstaand nog een aantal tegels en tegelfragmenten met teksten,  die verband houden met het nemen van proeven over glazuurverhoudingen en samenstellingen van tinglazuur.



 


 
Een initiaal op een tegel wat men zou kunnen lezen als JWS. Vermoedelijk het monogram van 
Willem Jansz Verswaen. Bodemvondst Gouda Noodgodstraat in de afvalhopen van de SWAEN.


      
Majolicabord met de afbeelding van Maria met kind. Datering: 1621-1640 Gouda de Swaen?
Het initiaal op de achterkant van het majolicabord zou men kunnen lezen als JWS
Vermoedelijk het monogram van Willem Jansz Verswaen.


        
Tegel met de afbeelding van een springend hert. Datering: 1621-1640 Gouda de Swaen?
Het initiaal op de achterkant van de tegel zou men kunnen lezen als JWS
Vermoedelijk het monogram van Willem Jansz Verswaen.

    
Tegel met de afbeelding van een springende beer. Datering: 1621-1640 Gouda de Swaen
Het initiaal op de achterkant van de tegel zou men kunnen lezen als JWS
Vermoedelijk het monogram van Willem Jansz Verswaen.

 

Uitgebreid archiefonderzoek bevestigde, dat het hier gaat om de plateelbakkerij van Willem Jansz Oliviers met het bedrijf De Swaen. Willem Jansz, die aanvankelijk in Rotterdam werkte waar zijn zwager een tegelfabriek bezat, kreeg  in 1621 van het Goudse stadsbestuur een monopoliepositie om voor een aantal jaren tegels te vervaardigen. Hij startte zijn bedrijf op de hoek van de Oosthaven-Lange Noodgodstraat.  Later noemde  Oliviers zichzelf Verswaen. Willem Verswaen is vrijwel zeker de belangrijkste producent is geweest van tegels in Gouda. Hij  produceerde niet alleen tegels, maar ook majolica schotels en kommen in polychrome en wit/blauwe decors. Van de tegels zijn het meest bekend de polychrome tegels met voorstellingen met vogels die op een spijker zitten, spijkertegels genoemd. Maar ook de tegels in kleur met de voorstellingen van vogels, bloemen en insecten spreken tot de verbeelding. Met als hoekvulling de franse lelie of een driestip.

           
Een paar van de beroemde spijkertegels



Hoekvulling franse lelie spits



Hoekvulling
franse lelie  met een blauwe dwarsstreep


Driestip als hoekvulling

 

In Gouda gemaakte tegels met monogram op de achterkant
Hieronder staat afgebeeld de meest algemeen voorkomende tegel van het bloempot-type, die  in de Goudse Regio wordt aangetroffen. Als hoekvulling een soort van driestip. Het is absoluut zeker dat tegels van dit type bij Verswaen werden vervaardigd. Ook In oude panden in de Goudse binnenstad wordt dit type tegel veelvuldig aangetroffen. Op de achterkant de initialen CJ.  De maker ervan kon helaas  worden herleid.  Er zijn verschillende tegels bekend met initialen erop van Goudse tegelschilders.
     
Bodemvondst Goudse binnenstad  

 
Kip (tegel is te heet gebakken)
Goudse bodemvondst uit de binnenstad
(produktie van De Swaen)


      
Balustertegel met een olifant.
Op de achterkant het monogram AP van de tegelschilder 
Aert Pieterszn., een weesjongen die tussen 1631 en 1636 
het vak leerde bij de Swaen. 
Bodemvondst Hoge Gouwe Gouda 
  

 
     
 Tegel afkomstig uit voormalige woonhuis waar
Willem Verswaen woonde (Oosthaven). 
Met initiaal  IP

    
Tegels uit een pand aan de Hoge Gouwe in Gouda gemaakt 
door De Swaen


   
Tegel, bodemvondst uit de Goudse  binnenstad met initialen 
WP van Willem Jacobsz Puyt (of Pint). 
Werkte als leerling minstens 7 jaar bij Verswaen en begon 
daar in 1636.

 
Postzegelkwadraattegels met wilde kievitsbloemen. 
Bodemvondst binnenstad Gouda (Hoge Gouwe)


  
Tegel uit pand Hoge Gouwe in Gouda met monogram PA 


 
Tollend engeltje. Bodemvondst Goudse binnenstad 
met initiaal IS. Mogelijk is dit het monogram van de 
oudste zoon van Verswaen, Jacob Willemsz

Een  van de tegels met franse leliehoekvulling, die als plint aanwezig waren  in de kelder van het 16e/17e eeuwse pand van de SWAEN, Noodgodstraat te Gouda, waar het  bedrijf van Willem Verswaen was gevestigd. Op de achterzijde van de tegel een voorbeeld, wat aan een leerling werd voorgedaan om te laten zien hoe de penseel moest worden gebruikt.

      

 

Gevloeide Goudse tegels

Op verschillende plaatsen in de Goudse binnenstad zijn tegelvondsten  gedaan, waarbij tussen de tegels met heldere voorstellingen ook tegels zaten, waarvan de voorstelling nogal gevloeid is. De mate van gevloeid zijn varieert van licht gevloeid tot zo erg gevloeid dat de voorstelling slechts met moeite is te herkennen. Vrijwel alle gevloeide tegels waren oorspronkelijk aan de muur geplaatst, ook zwaar gevloeide exemplaren. 

                          

Betreft het hier tegels welke eigenlijk voor de verkoop waren afgekeurd? Of gaat het hier om tegels welke gewoon in een partij werden meegeleverd, maar dan wel voor een fractie van de prijs? Of behoorden de tegels tot fabrieksafval en namen de werknemers van de Swaen dit soort tegels mee naar huis om ze vanuit zuinigheid  toch aan de muur te plaatsen?  Opvallend is, dat het voorkomen van gevloeide tegels voornamelijk wordt aangetroffen in de wat kleinere huizen in het oude stadscentrum van Gouda, waar vroeger de arbeiders woonden.

Wilt U meer fotoafbeeldingen zien van Goudse tegels    Klik hier

startpagina

vertellingen kleipijpen fotoboek kleipijpen vertellingen antieke tegels fotoboek antieke tegels auteur